Ei Sunde School inchuklai – Dawnletna
Rev. Maylawmthang
Dated 3rd Oct’ 10, Delhi Thurawn a Nk.Thlirnawnmawi indawna siem kha thil pawimaw, dawn inhawk um tak si, sienkhawm dawn thiem intak tak el ni bawk si a nih. A thahnemngaina thlirin a duthusam tlingnaw sienkhawm hieng ang hin ka hung dawn ve a nih.
Background: Rom hin Krstienhai ringna, chu ringna chu hringnaa an langsuok dan a hril. Chang chabi 1:17 “Ringna leia mifel chu hring a tih”
Rom a hin Juda le Jentel ringtu umpawl an na. Hi hnam pahnihai hi sakhuo, khawsakdan, fak le dawn zawng dan, ngaituona le iengkima in angna neilo, inhrethiem le insiemrem el theilo ding khawpa danglam an nih. Chu chu, Isu Krista ringna lei chauin angkhat, danglamna neilo dinghai an ni ti chu Gospel thiltum, Paula’n a hril uor rawp chu anih. (Thaw thei ruol lo a inlang khawm ringnan thaw thei anih) Ei indawnna hi pahniin hang la tawi inla:
Khawvel dan anga umlo ding ei ni ? ti le
Khawvel roreltuhai thu ei zawm vawng ding am a ni? tiin
Khawvel dan anga umlo ding ei ni ?
· Hi khawvel dan ang zawmlo ding (Rom 12:1)
· Khawvel hmangailo ding (I John 2:15)
· Mihriemhlui hlip thla (Eph.4:22)
· Tisa ra, thlarau dona tieng inhawk,Pathien ram hluo lo ding (Gal.5:17,19-21) le
· Khawvel dan anga umlo ding (Rom 8:5,7,13;12:1) hai hi thlur khat ning an tih.
Khieng a chunga hai khin Pathien suklawm theilo, ringna thanglova ringtu nun suklang rawp hlak chu an nih. Ringtu ei piengthar hnung khawma, mihriem hlui le mihriem thar nun neipawl chu sawl um tak el a na, Pathien ta dinga tirdak le theida um a ni bawk. Setan suoka insiem nawkna nun hi ringtu puitlingna ding le ra insuona ding daltu lien tak chu a ni.
Paula khawm a piengthar hnung khan “Mi rimsi ka va ni ngei de aw! Hi thina taksa a inthawk hin tuinam mi sansuok thei a ta?” (Rom 7:24) tiin a khek rawng rawng ani kha. Maktak thil um thei ni si a nih. A hnuoi char (Rom.8:1-2) ei en nawk chun Krista leia a hadamna le suolna le thina dana inthawka a zalenna testimony a hril nawk el si kha. Hi thil hi um theina san dang dang laia a lientak chu mani dit thlangna leia hi changa in-awk hi ei ni thlangpui. Chu thila inthawk sansuok dingin Pathien thlarauin ami thawlui ngai nawh. Asan chu free will (ama angna leia zalenna kha anih) a mi pek/ei nei leiin.
Khawvel roreltuhai thu ei zawm vawng ding am a ni
Khawvel roreltuhai thu awi ding. Rom.13:1-7. Khawvel leilung dana indik hi sakhuo thil le ringna thua chu an dik vawng kher nawh, ti hriet a tha. Hebrai tlangval palihai Nebukadnezzar Babulon lalin kum thum training dinga a ti khan nitina lal bu fak le dawnhai zawm ve dinga thupek a siem lai khan anni chun, lal thu naw angin thlaihna chau an fak lem kha anih. (Daniel bungkhat). Pathien thuin khawvel roreltuhai thuawilo dinga a mi hrilna ei hmu am? Sawrkar dana thil tha naw khapna le thiltha thaw dinga inchuktirna ani tlangpui. Mimal thila ding chun ei hmu nawh. Isu le a thuoihruoihai khawma mimal thila chu sorkar le roreltuhai thu an kalna ei hmu nawh. An lo kal ani khawma thuneitu insanglem Pathien tina le a thu zawmna lei ani hlak. An thuawina hi inman (cheap) tak ani ngai nawh. Hal, inthi, vuok, lungina khum le hrem in a zui hlak. Ei zawm naw chun a hnung zui ding ei tuor ngam ding a nih. Rom 13 ah ei hmu angin Kristienhai hrietdana chu ei umna state, roreltuhai le inrem le thlamuong taka um hi anih.
Hieng a hnuoia ngaidan pathumhai hi hai tarlang ei tih.
Ei umna ram/sorkar hi a corrupt em leiin thei patawpa in hnamhnawi lo ding. Inchalrempui nekin thatakin eina suklangin thil thalem ei inchuktir lem ding a nih.
Thenkhat nawk thung chun sorkar le roreltuhai hi Pathien hrietpui le ruot an ni leiin kawng thena chu Pasthien thu le an kal naw phat chun ei zawm ding a um. Chuleiin Kristienhai hi sorkara le kohrana ei mawphurna indiktak phursuok dingin thang ei lak ding a nih.
Kristienhai hi ram le hnam thalema siemtu dingin mawphurna ei hau ani. Sienkhawm khawvel din dana inchalrem ruokchu a ni naw ding. Ei Kristien nungchang indik tak tarlangtu ei ni lem ding anih.
A ienga khawm khin khawvel roreltuhai kal ding/an thu zawmlo ding a tina a um nawh. Ei Pathien thu le inkala thaw ding ani naw phat chun.
Suggestion:
1. Mi then khat chun Pathien thu an ngaidan angin huoisen takin hrilfie an tum hlak. Chu chu thil tium anih.
2. Pathien thu chu inkal loin ama le ama an hrilfie pei hlak.
3. Pathien thu hrietfie vawng thei an nawh, a then chu ringa, zawmna a fie na hmu chi chau a nih
4. Pathien thu hrietfiena tha tak chu, ama Pathien kuoma tawngtaia indawn hi ani rawp hlak.
L.Keivom
September 18-19, 2010 sunga Guwahati Hmar Christian Fellowship huoihot Gospel Centenary lawmnaah Delhi tlanga inthokin kan nupain kan hang thrang ve a. A hmaa thrang tuma inbuotsai lawk khom ni lo, a tawm trèpa fielna kan hmu ve leia phûr taka insiem thut kan nih. Triket kan lak hnungin Guwahati khawzawla lawmna buotsaituhai laia a pukhawi pakhatin Gospel Zabili an lawm ding chu phùr a um nawzie internet hmangin Hmar hnathlakhai titina dawkan HYG-ah a hung ziek a. Prokram siem le sut vong hnunga chuong ang thu rimsie hang dong chu fe dinga insiem po po a barakhaih seng ka ring. Vantlang tuikhura mani puon bal le êk sawp hi chu pipu chen khoma thil mawikhaia an lo ngai naw leia tronglamkei chen an lo ser pha hiel a ni ang khan, gospel zabili chen hmang phak tah hai thaw ding chun, a thu bulbal chu ieng po khom ni sien, thil poi tak a nih. Phùrna pang sa a sukzuoi roi roi el.
Delhi tlanga inthoka Zabili hmang dinga a hran deuh senga Guwahati-a vuong lut ka hriet po chu USA-a inthoka hung, sulsutu ropui le khawvel dâpa rongbawlna hmalatu Dr & Mrs Rochunga Pudaite, John Lalnunsang Pudaite le a nuhmei Ramhmingmawi le an naute Joshua Rochunga Pudaite, ‘Khawnvar’ Magazine Editor-in thiem mawl taka ‘tuchal’ tia a ko hai sungkuo dam; Manipura Hmar hnathlakhai laia I.Sc, B.Sc, B.D le M.Th duoi lo taka tling hmasa tak, kum tam tak Cachar Hills Presbytery Synod thruoitu lu le Hmar Bible Translation Committee-a Chief Translator sin kum 26 lo zet chel tah, Delhi tlanga damdawi pana a naunu daktor pahnihai kuoma hung, inât zoa gospel zabili hmang dinga hung kir Rev. Hrilrokhum Thriek dam; Delhi-a khawsa keini nupa, Pastor Lalditsak Inbuon, Pastor J. Thanglur, Timothy Shakum, Lalruotthang le a nuhmei Darlienzo le an sangpa Upa C.L.Huola hai dam kan nih.
Guwahati kan hang tlung chun an thruoitu le Pastor H.M.Mansang le a rawihaiin erpawt-ah vuongna hrang hranga hung tlunghai chu hmêl hlim takin an mi lo tuok a, tlungna dinga an buotsai sengah motor-in an thak a. Kum sawmthum chuong India palai sin ka thaw sunga kan sin laia pakhat chu mi poimaw fe le hnung inthla le hmuok, sin hautak deu el, vuongna inhnuk chang lem chu darkar tam imu hmu loa a thlawna nghak ngai hlak, ka sawl ka kham ti um thei lo a ni a, sin nghokum a nih. Kan penson hnung lem hin chu kan nauhai fe le hung inthla le hmuok hi ina inthok chauhin kan thaw tah hlak. Chuong chu a ni laiin, Guwahati-a Hmar Christian Fellowship thruoituhaiin a tûka gospel zabili lawmnaa an chanvo thaw seng lo intieng khup an nei laia erpawta mikhuol hung tlunghai hmel hlieu sanga an mi lo hmuok el kha chu a man a tam a nih. An mi chibaina kut thienghlim khan thu inril tak a hril a, thlarau a them a, phûrna pangsa dei tah hnung khom thawk-le-khatin a hung inchawm tho nawk phat el a nih.
Keini nupa ruok chu buotsaituhai ta dinga phurrik ni lo hrâm le a thei chun thrangpui thei dan lampui ngaituoin tlung in kan lo zong lawk a, kan um sunga fe le hunga hmang ding motor kan ngaituo lawk diem bok a. Internet hmanga sin ka thaw zing theina ding le inkhuongruol taka thukhawchang ka seppui thei, kha hma khoma kan tlungna hlak Dr. Chongrolien Chonzik ina tlung ding kan ni leiin, inhmaw lo deuin, erpawt bul ela um, kan rawinu, Airport Authority of India-a sin poimaw chel lai Rose Darthangpui inah sunbu hnienghnar tak, thingtlang rim innam ham ham el chu a khulang khangnain kan hei thret phot a. A nu Lalhlimpui khom a lo um lai a ni a, Guwahati ram lum le oxygen tamna chu Shillong dei le oxygen inphànna nêkin a lo ngei lei khom ning a ta, kan hmu nuhnung tak nekin a hmai a mâmin a hmêl khom nasa takin a lo inàng ta a, lawmna ding ngotin a mi lo hmuok a, kan tlungna ding pan el loin kan lam riek trèp a nih. Sienkhom a tûk, zîngkar inhma taka prokram intran chu erpawta inthoka a huna nang a harsa ding a ni leiin inthimin Dr. Chongro in kan tlung phak trawk a nih.
Darkar hni hnungah Diphua inthoka hung, an University thara Head of History Department sin chel lai Dr. Paul Chonzik khom a sungkuo leh a hung tlung a. Dr. Jacob Pudaite hai nupa khom Manipura inthokin an hung tlung bok a. Doctor tak tak pathum, a intekpa chu Medical Doctor (Specialist in Surgery), Jacob Pudaite chu theology tienga Ph.D le Sielmata Bible College Principal chel lai, Dr. Paul Chonzik chu secular tienga Ph.D, Doctor lem hming put thrang der lo pathum huol vel kara um chu a thlamuongum thlak kher el. Tu lai chu thiemna tieng, abikin theology tienga doctorate degree hmu ni lo, inhlan chop, thiemna kawruok chala bel ei pung pei leiin, vapuol chang ton vaak ruol bula inthrung fûk palh chang hin iengti lei amani ding, ka pang a’n thli huou tlat chu tie! Thiemna tienga doctor ei pung hi lemderna khawvel ei pal insang takzie hriltu a lo ni chun, chu lemchangnaa hmathruoituhai chu ei thiempuhai an nih. Dr. F.T.Hminga kha chu Faihriem University-a doctor hmu ni sien khom, a dam sunga lekhabu buotsai tienga a kutsuok enin doctorate degree pek a phu hlie hlie lem a nih. Doctorate Degree hi ei hmang pawlawt tah si si a ni chun, Churachandpur khawzawla mi challang, taima taka khawlai fanga mi suknui hlaktu Thawthawng le Laikhuplien hai dam khom hi anni thilpek tiengah doctorate degree inhlan ve tlak an niin ka hriet chu tie!
Gospel Zabili lung hongna
Zabili lung hong hi September 18 zing dar 7-8 inkar, Delhi tlanga chu nisa a suok hun vel, mi tam tak imu inhnik vanglai, kei ruok chu ka sinthawna dawkana ka thrung tran hun a nih. Hi lung ziek hi Guwahati le Meghalaya inramrinaa um Pillangkatta, nuhmei puonbil thla zar hnuoi, Meghalaya ram intranna thrut puollawia um, Guwahati-a Hmar hnathlakhaiin Sinlung Thar an indinna hmuna hmar tieng nghaa biekbuk an bawl thar inhuonna tuol tieng bang sunga an bel a nih. Kum 1964-66 a Gauhati University-a M.A (History) ka’n chuk lai khan ka la mal hle a, hieng lai hmuna hin Sinlung suokhaiin in le lo le biekbuk chen mani ram del ngeiah la nei ei tih ti dam chu ngaituonaah a la lut phak nawh. Tu ruok hin chu kum sawmli hnungah a hringhranin ka tong a, mang ram hlak chu a ni bok si nawh.
Lung hongtu ding, Gospel mansapui bangna khuoa inthoka hung suok, Pastor Thangngurin inhmui rum ruma van hla ruoi ropui a thretna Vangai tlang Phulpui khuoa seilien, tuta a chengna ram USA-a inthoka khawmuolpui pali deuthaw vuong khuma hung, Muolzavat an hril nêk daia ringna le beiseina ban hrat nei Dr. Rochunga Pudaite khomin, Jorhata inrieng taka sikul a kai lai khan chuh, tuta ei tlung ram hi a ngaituona thla kiin a la hawl phak ve naw el thei. Van ram, hriet phak loa um ruok chu ei lungphu le inzom, ei hnuoi taksa lungphu a chawl chara thlaraua ei lungphu ei sunzom nawk nghalna hmun dinga ei ring a ni leiin, ieng lai khomin a hnai zing a. India rama sin insang tak IAS/IFS tihai dam khom pen hmur hmanga inziek lut ve el thei a nizie ka hmu phak a. Sienkhom, hieng lai hmuna hin in le lo indinin, a sanga tiem thei inhawr khawmin Gospel Zabili la hmang ei tih ti ruok hi chuh, ka lo ngaituo sin ngai nawh.
Lung hongtu hi taksa kuma chu 84 fe lai mek, voi tam tlu sil tah, sienkhom tho nawk pei, khawl thrangpuia thuok la tah, a ngaituona ruok chu kum 17 mi anga tha inthak le inper zak zak zing, computer hmanga thrangtharhai titina dawkana khom thatho taka la thrang zing pei zing, Saptronga ‘indomitable and tameless spirit’ an ti, tukdol ruol lo le khawi zoi hne lo thlarau thatho nei a nih. A taksain a zo ta nawa chu a thlarauin a la pei tlat leiin, kelir hmangin a hung tlung a. Thrung puma thu hrila lung chu hong el thei a ni lai zingin, takchapa tia innam ngirin thu ropui tak a hril a, Zabili lung chu ama ang boka a tung zawnga inthrang chîng ve lo Treningthang inrawina hnuoiah khûn tak le mawi takin a hong a, mel lung thar inzaum tak el chu a ngîr tah a nih.
Zabili lawmna: Ni khatna
Lawmna inkhawm tak chu Pragjyoti, ITA Centre, Machkhowa-ah an buotsai a. Hi hall hi changkang tak el, khawpui lailia um, Guwahati-a inkhawm poimaw an huoihot changa an hmang hlak, mi sang ruol inlengna, a hun tawk chara sukdei, inzun inhnawmna thra tak le indai tak nei, a lutnaa pindan lien tak, a kuola an bawl chu ruoi threna hmuna hmang thei nghal, a compound-ah car tam tak sie theina, Delhi tlanga um ni sien, ni khat haw man khom a nuoi tela tiem ding a nih. Hieng anga hall changkang, Gospel Zabili lawmum hmangna ding le inphu hlie hlie haw ngam ding le haw dinga lungril an hang nei el dam hi Chanchin Thra thilthawtheina a tak ngeia a hung inlar suokna a ni leiin Iengkim Lalpa a chawimawi a, a hmangruoa a hmang hnam le mihriemhai khom nasa takin a mi chawimawi bok a nih.
Inkhawm tran hmain sumphuk hall-ah a hung taphot fak dingin zingbu an buotsai a, chu chu bu suongtu Vai caterer hai ruoia fel taka an thaw vong a nih. Chu hmuna bok chun sunbu, Zabili Ruoi khom chu an buotsai a nih. Lawmna nikhuoah hrim hrim dannaranin ruoi buotsaiin mi tam tak an chài a, thrang ve nuomhai sien khom thrang vena hun an nei nawh. Chuleiin, vairampura chuh a thaw thranghai ruoi top hi a varzâng lem bakah fatunaa ei hun seng leh hang sût inla, sum sêng khom inthlau bêk naw nih. Ei thaw tawpah, chartang amanih hmepok chauh suong inla, chu thaw ding chun mi tam buoi a ngai nawh.
Lawmna inkhawm ni khatna hi dar 9-ah tranin Session hniin an thre a. Session khatna chu Rev. H.M.Mansang, Pastor, Guwahati Hmar Christian Fellowship-in a thruoi a, Baibul tiema trongtraia hun hongtu chu Rev. Pumkam, Zomi Christian Fellowship pastor a na, thuhriltu chu Rev. Hrilrokhum Thriek (Cachar Hill Tribes Synod) a na, thawlawm inhlantu chu Guwahati Tangkhul Christian Fellowship-a an Chaplain L.Hungyo a nih. Centenary Souvenir tlangzar dingin Assam Minister of Health, Family & Welfare Hon’ble H.B.Sharma hung dinga beisei a ni laiin trulna dang leiin chawhnung dar 3:30-a dingin a hung son a. Chuleiin, hun inawng chu misawnari ripawt ngainuomum tak tak le lawmpuina thucha hrilna dingin hlawk takin an hmang a. Kei khomin minit 5-7 inkara tiem zo dinga thucha thumal 1000 chara ka buotsai chu ka tiem ve a. A khulâng khàngna chauh hang tar lang ei tih:
“Khawvel hmun hrang hranga khawsa keini sungkuo le Zoram khawvel aiawin Gospel Centenary ditsakna le lawmpuina chibai vochuom ka buk cheu.
Kum za liem tah hma khan ei pi le puhai chu khawvel mongpingah an lo cheng a. Ei tuoltro daktor thiem tak le operation thaw hmasa tak Dr. Sura’n a thiem tawp a’n suo khoma a rizal chu thina chauh a nih.
Ei mithi kotsuo khom mong inlang kûka inthrung, Mizorama dil lien tak, amiruokchu Burma rama um tia fiemthu taka an hril hlak, Ri Dil a nih. Chu taka lut tah chu ramsa khom an suok nawk tah ngai nawh an ti hlak. Thina dil, dil mong ping, tlak hlumna ngei ngei, Lake of No Return a nih.
Ei Pielral hlak chu faisa ringa thangsuohai chauh um theina, nuhmei ta ding lem chun pasala thangsuo an nei ngot naw chun lut le hluo thei lo naw hrim hrim a nih. Faisa ringa khawsak chu an thil inhnar tawpkhawk a ni leiin, chu ngirhmun chu hluo thei dan zongin, dam sungin an inrim hlak. Tu lai sanah, faisa ringot ringa khawsa ding mi zong inla, a nuom ei um ka ring nawh. Bu hmin lo voi khat ei fak hman ei dit tawk hle. Mazu, ar le vate hai chauh naw chuh faisa ring pei an vang hle ka ring.
Ei dawithiem hmingthang Lalruong le Hrangsaipui (Dawikungpu an ti bok) haiin an dawi thiemna an hmang dan ei hriet tawp chu dawi hmanga insoisak le inthat a nih. Sîr tina inthoka ei thlir khomin, ei khawvel kha khawvel mong ping vong a nih.
Chu khawvel, dil mong pinga chun 1894 khan damten Jordan vadung a hung luong lut a, a chim insang tiel tiel a, 1910 khan Manipur sim thlang Senvon khuoah a hung luong lut a. Chu taka inthok chun ei Sinlung Hlui chu Sinlung Thar, Bethlehema intran chun a hung hlàn a; ei Hringlang Tlang chu Kalvari Tlangin; ei dawithiemhai chu gospel meiser chawituhaiin; ei thangsuohai chu piengtharhaiin. Pielral chu thangsuohai ta ding chauh ni tah loin, mi tin ta ding le nuhmeihai ta ding chenin a hung inhong tah duoi el a nih. Chu champha voi zàna chu lawmin voisun hin ei inkhawm a nih” tiin.
Session khatna zo hin Zabili Ruoi hnienghnar takin kan kil a. Chawhnung dar hniah inkhawm kan tran nawk nghal a. Lawmpuina thucha le misawnari ripawt hrang hrang ngaithlak a ni hnungin thuhriltu dinga ruot Rev. Lalrosiem Songate, General Director, ECCI chu Manipur lampui an khar leiin a hung thei naw a, Rev. Rose Infimate, Executive Secretary, RPC (NEI) chun remchang tak le hnè takin in a hun chu a hluo a. Chief Guest dinga fiel Health Minister H.B.Sharma khom a hung a, GHCF buotsai souvenir changkang tak el, Gospel Centenary Celebration 1910-2010 (Celebrating 100 years of God’s faithfulness) ti chuh a tlangzar a, thu tlawmte, sienkhom umzie nei deu el, a hril a; a hnung peia khom harsatna nei chun a kuomah intlun a, a theitawpa thrangpui pei dingin thu a’n thla bok a.
Chief Guest thu hrila inthoka thil chieng êm êm pakhat chu: Hmar hnathlakhai a lo inkhina hlak chu Haflong-Muolhoi darthlalang a nih. Chuong anga Hmar Biel ei ti tak, Tipaimukh Biel amanih le Sinlung Hills Development Council (SHDC) Biela chenghai hi darthlalanga miin an mi lo hmang a ni chun a va buoithlak awm de aw! ti dam a mi’n ngaituortir a. Tu ruok khan chu mit ngeia Gospel Zabilia ei thilthaw a hmu tah leiin a mi en dan khom danglam sot tah dingin ka ring. Chu tak chu a nih GHCF haiin huop zo tak le khawvel standat hol phaka Zabili lawmna an buotsai hi poimaw le lawmum ka ti bêk bêk chu nih.
Hrâng hlui pasari- Dr. Rochunga Pudaite, Rev. Hrilrokhum Thriek, Rev. Ruolneikhum Pakhuongte, Rev. Darsanglien Ruolngul le fam tah Dr. Thanglung, Rev. Jamkhothang le Rev. Douzapau Haokip hai chu chawimawina thuchei pek an nih. Pastor Amun Leivon, Manipur Christian Fellowship, Guwahati-in trongtraia hun a khar zoin, khop lo tak le a zinga sunzom nawk nghakhla takin ni khatna chu kan hmang zo tah a nih.
Ni hnina: September 19, 2010
Ni hnina, Pathienni chu zingbu fak khop dar 10-ah Session khatna chu tran a ni a, L.L.Khongsai, Secretary, Kuki Worship Service, Guwahati-in hnè takin a thruoi a. Inthrumna (Invocation) chu Upa T.Hangzo, Chairman, EBC, Guwahati-in a nei a; thuhriltu chu Rev. Nengzakhup, Director, North-East Centre for Research & Training (NECTAR), Shillong a mi a na, benedikson hriltu chu Rev. J.Thumra nih. Hi Session-a hming suota hun changtu po po hi Zoram khawvel le khawvel dang huopa an thaw a ni a, Saptrong khom a tuolleng hle. Hi tûk hin ramthima biekbuk bawlna ding thawlawm dawl a ni a, target chu Rs. 1.3 lakh vel a ni a, pek po chu Rs. 1.8 lakh chuong a ni thung.
Chawhnung inkhawm, Session Hnina chu Dr. C.Chonzik, Chairman, GHCF-in a thruoi a. Rev. Jangmang Dougel, World Vision-a thoktuin Inthrumna (Invocation) a nei zoin darkar khat chuong zet prokram hrang hrang, misawnari ripawt le thucha hrilnain hmang a ni a. Chuong hriltuhai laia mi ngainuom le lawm tak phusuoktu chu ka ruolpa P.K.Singson niin ka hriet. Ama hi Guwahati-a hmun le hma nghet tak nei, kha hmaa hi hmuna Information & Broadcasting-a lu tak nina lo chel tah, Aizawl tlanga khom sumdawngna ngelnghet le in le lo nghet neia khawsa, Hmar trong thiem filor, kan tleirawl laia Pherzawl tlanga kan inkona, “ruolpa tiltawng” ti ngota ka la’n kopui chu a nih. Ama thu hril ringot hi ngaithla dingin bu fun leh inthokin umni kham inla, ei tlai dan ding chu hisap phak chi khom a ni nawh. A bula uma a titi ngaithlak hi damna thing hlima cheng ang a ni a, a kam suok Hmar trong hi a thlâra inthoka khuoizu hung far thla angin a thlum inthieng a, a mawi kim a, sumrisang inzâm chuoi ang a nih.
Hi Session tawpna taka thuhriltu chu Dr. Rochunga Pudaite, Founder President, Bibles For the World, Colarado Springs, Colarado, USA-a inthoka hung vang vang a nih. A hriselna ngaituona leia daktor thupek angin, a thu hril ding chu ziekin a hung chawi a, chu chu a tiem suok a. Aman a hril angin, hi hi a thuhril zieka a chawi le a tiem hmasakna tak a nih. Pathienin thuhril thiemna talen a pek, zalen taka muvanlai tlâng her anga pulpita inthoka thla phar a, boruok chiri khopa inkuk rai rai a, a zawlaidin ngaithlatuhai lungril a hang zèm tak tak chu…e khai, meia khuoihnûr em chu intui nêp tak a nih. A thuhril a tiema a hang tiem chu, a thaw ngai lo thil a ni leiin a’n khor a, a ning hang inîp dingzie ringot chu erkondison hnuoiah thlan sa phungin ka lo ngaituo a nih.
Thu a hril tran chun Baibul sa deu el hi a hung lek suok a. “Kotkhar bula son Baibul an lo zor a, ka hang indon leh Muonga inlet Delhi Version a ni thu an mi hril a, ka’n chawk nghal a. English chun version 250 chuong an nei ta a, eini trong chun version pathum chauh ei la nei a, a tam thei ang tak nei ve hi thil thra a nih. Chuleiin, tu khomin inchaw seng unla, version tin hi nei tum ro” tiin a hung hril a, ngaithlak a hadam khop el. Baibul thu zuk hril taka chun, hi Gospel Zabili-a hin Hmar Baibul hrang hrang buotsaitu pathum- Dr. Thanglung inlet, Bible Society of India sut siem phuisui peinaa Hmar Bible Translation Committee-in kum 26 sung zet Chief Translator-a a hmang Rev. Hrilrokhum Thriek; Bibles For the World sut ‘Hmar Bible’ buotsaitu Dr. Rochunga Pudaite le Baibul (Hmar), Delhi Version tia hriet inlettu le suttu keima- chu hi Zabili lawmnaa hin kan intuok khawm a, a ruola hmunkhata kan intuok khawmna hmasa tak, mel lung pakhat ve le Pathien remruot ngei niin ka hriet.
Hla le rimawi ruoi
Hla pawl le rimawi chi hrang hrang, ngaithlak seng lo khop an inbuotsai a, chu taka inrawitu ding chun Rev. Lallienthil Sellate, Music Promoter, EFCI chu an incha thlak a, a um chil top el a nih. Thralai hlapawl, 100 Voices an ti chu an indin a, thuom inang vong an thruipek a, chuonghai chun Halelujah Chorus le hla dang danga Pathien chawimawiin an mi’n awi zing a. A karlakah hla sak thiem Chin Lydia Valte, Lhingboi Singson, Vanlalngai, Rotlingpui Khobung, Arrow Prayer hai le Fellowships le kohran hrang hrang zaipawl- Zomi Christian Fellowship, Tangkhul Christian Fellowship, Manipuri Christian Fellowship, Kuki Worship Service, Evangelical Baptist Convention Church, Guwahati Baptist Church, Guwahati Mizo Presbyterian Kohhran, Baptist Church of Mizoram, Guwahati, Biete Christian Fellowship, Hrangkhol Christian Fellowship- haiin trong hrang hranga Pathien inpakna hla sakin, hla ruoi an mi’n kiltir zing bok a. Tlaiin kan fàn takzet a nih. Hnam tin lungruol taka vana Pathien inpaka leng hun ding ropuizie hlimthla dam a mi’n ngaituotir hiel a nih. Hnam tinin taah nei a, ei gospel zabili seng a nih an ti theina boruok kha a nih thlakhlaum chuh.
Hieng po po laia a bîka an hming sàm trûla ka hriet chu Naupang Sunday School Band hai an nih. An hla sak umzie hre phak an um meuh ka ring naw lai zingin, music an hnèsaw dan khah a turû khop el. An zàm naw a, inringzona an nei a, tu khom an chung en bik naw a, boruok an ngam a, khawvel an hmason ngam a nih ti a chieng. Hi hi chimbuka inthoka hung suok hlol mihriem le thiemna leia sivilaizeson insang nun intem phak tah chinhai indanglamna chu a nih. Rimawi tuma hla an sak laia ka ngaituona hluotu chu khawpuia seilien le seilien lo kar inhlatzie le ei nauhai le ei tu le tehai le ei inkara thrang-dan (generation gap) hang zàu takzie a nih. Lekha tiem zinga thil thar ei inchuk pei naw chun, ei rìla rahai ngei, ni tina thlaithleng ei kilpuihai leh ngei khom khawvel khata cheng hmun khat zing ei insawn lai khan, khawvel dang daia cheng, thlaithleng ot tlang mei mei ei nih. Hieng ruoltharhai hin an inhnikna zawng rimawi tienga ruol an ban thei chun, thil danga khom thrang an lak tak tak pha chun, zabili nawka chu khawpui lien lienah Birlas, Tatas, Ambanis, Bill Gates hai el phak ei la suok treuh ding a nih. Pathienin ama ringtuhai le a thu zawmtuhai chunga malsawmna a vur hin taluo a nei naw a, ama ta vong a pek suok a ni leiin inphalamna chikte khom a nei nawh.
Ka lawm nawk pakhat chu Sunday School naupang le an hotuhaiin hla pawl an sak kha a nih. A hmatawng lailunga naupang chumchiep ngir, a thunon chauh hre haiin a thunon an sak phaa phûr le uor mangkhènga an hang sak khan Gospel Zabili lawmna vawrtawp a hawl phakin ka hriet. Chu el bakah, hieng ang nikhuoa chan poimaw naupanghai ei inlaktir hin an hnam le sakhuo nina nghet tak el chuh anniah ei tu a, chu thil inphum tlat chun an nunah damten zung a kei nghet a, mani hnam le sakhuo ngaihlut nachang an hung hriet a, chu intling khawm chun hnam le sakhuoa dam khawsuokna a hung hring suok hlak a nih.
Tlangkawmna
Hi artikul ka ziek tran hin ka damsam mang naw lei le ka sungin a mi khaw bok leiin a’n khat tawka thosan a ngai bakah computer key takngiel khom khauh ti khopin ka tha a zoi a, ngaituona a zuoi bok a. Zàl le bathroom pan inkarah sawtnawte bek tiin computer ka ban trawk trawk a; serial thumin ka zo thei di’m ti ngaituo zing pumin a tlangpui chauh lawrin ka ziek pei a. Voituk Inrinni, Mahatma Gandhi le HSA piengchamin a mi hung nang a, a zinga Delhi Thurawn-a suok hman dinga zo a trûl si leiin, hun remchangah thil poimaw danghai chu la ziek dinga intiemin, dit khop lo takin ka khar hri phot a ngai tah.
Mani sum senga Guwahati-a Gospel Zabili hmanga kan nupaa kan fe hi sum le hun kan seng nêk daiin, kong hrang hranga Zabili ruoi kan hang kil hi kan hlawkpui lem a, hieng ang thil tonhriet hi malsawmna hlu, suma inchawk thei lo a nih. Gospel Zabili lawmna hi Delhi (HCFD), Saikot (RPC), Sielmat (EFCI), Shillong (EFCI) ah ka tong ta a, sienkhom Guwahati-a Hmar Christian Fellowship buotsai anga national le international level chauh ni loa Zoram khawvel huopa thilthaw hi ka la tong fuk nawh. Hi hin Zabili khel tienga ei hma lak dan ding a mi’n thlirtir a. Chu chun inpumbilna khawvel puo tienga rongbawlna, Isu Krista thucha ropui, The Great Commission tia Saptronga an sie hi a tin zawn tlat a nih. Hmathlir le hmadom sukzau hi Pathien mizie putna a nih.
Delhi tlanga khawsahai hi hmun dang danga Hmar Christian Fellowship hung ngir pei hai thlatu anga inngai kan ni a, Pathien lunginsietna zarin kan phak chinah puo tienga kan rongbawlna khomin ra thra a hung insuo pei niin kan ngai. Amiruokchu, a inpui taka inngaihai hi kan thrut (foundation) a nghet nawh. A san bulpui laia pakhat nia ka hriet chu, khauhlang ben threlh an ti ang elin, kohrana pawl buoinain a mi baw darh inlauna leiin, berampu tak nei loin, beramhai laia mi, an thrat le thrat naw, an tlak le tlak naw thlu loa kan thlanghaiin tu chen hin thuneina insang tak chelin, an mi enkol a. Iemani chen hi pastor kan nei ve taa chu trening nei lo, layman pastor an la ni hri a, hmun danga pastor-in kohran a thruoi anga thruoi dingin mawphurna fihlim pek an la ni nawh. Kan Fellowship hi in nghet ni loin tru bawla kan bawl la ngir zing mei mei ang a nih.
Guwahati khawzawla puitling taka Gospel Zabili an hmang theina san hi ka sui chet chet chun, pastor puitling le hrietna tienga ruol ban, inpumbilna le kholbingna khawvel puo tienga dak suok phakin an thruoi lei niin ka hriet. Layman-in kohrana thuneina inchu phêt ei tumna khawvela hin, hieng anga puitling tieng pan dinga berampuhai mi thruoina nghok pawl hi ei um naw thei naw a, ei um a ni khomin thil maka ngai ding a ni nawh. Thuneina chang nuom leia Pathiena inthoka helpa lungril khan khawvel hi a la uop zing a nih. Mi puitling chu puitling takin Pathienin a hmang hlak leiin, an ra suoka inthokin a rizal hriet thei a nih. Chu chu Kuva Khawpuia Gospel Zabili kan hang hmanga hin chieng taka hmu theiin a um. Pholeng ropui le poimaw, enton tlak a nih. (October 2, 2010 Delhi)
* Guwahati hming hi Assamese tronga thu mal pahnih ‘Guwa’ (kuva, areca nut) le ‘Haat’ (bazar, market place) inkopa phuok, a umzie chu ‘kuva bazar’ tina a nih. Hi lei hin a veng lùnna lai tak ni hlak chun ‘Pân Bazar’ ti hming a put hiel hrim a nih.
EI SUNDE SIKUL INCHUKLAI
Thlirnawnmawi
Tukum a ei inchuk dinga ei thuoitu ha’n Rom ziek an hung thlang hi a tizie ka ti khawpel. Ei Pastorpa lem chu ei inchuk sung pakhat bek piengthar hai sien tiin a duthu a sam hiel ani kha. Kei khawm nasa taka bei ve tum in ei inchuk chin pei hi kalo byheart ve pei thung a. Chuonglai zing chun hriet thiem lo hi kala hau ta rawp a. Bibul thiem ei lo ninaw bawk leh a kar hin chu ei lu an hai cham cham chang a bo nawh. Theology kha lo inchuk ni inla chu a zie aum deu ding ana ka ti lungril hlak. Hi artikul hi Rom ziekhrilfie tuma ka ziek ani teu nawa, kei mimawl hrietna’n a phak naw leia ka hrietthiem naw hai kahung tarlang tum lem chau anih. Mi thenkhat hai ta ding chun anuizat um thlak el thei. Amiruokchu ei hrietna tlawm lei ani leiin in milo hrietthiem sengka beisei.
Rom bung 14 chen chu ei lo inchuk zo taa hlawkpuina chite bek chu ei nei seng ta ka beisei. Sunde sikul huna ei thuoitu ha’n ngaidan hrilna le zawnna siem hun an hawng hlaka chu nuhmei tieng pang hi chu biekin a tak hin chu kan zamsie deu chu a hawi khawpel. Lungril taka in vawi le pai rukchu ei nei far tawl ka ring. Ei hriet seng angin Rom hi Tirko Paula lekhathawn ani a. Rom khuoa Juda le Jentel mi kohran hai kuoma a thawn anih.
Isu Krista lei lieu lieu a sandamle thiemchang an ni thu, Danthu, Juda ha’n Pathien an hnawl leia Jentel hai hamthat zie thu, Kristien khawsak dan ding thu tamtak a hril anih. Paula hin achipui Israel hai hi an vawi taluoluot hi kei chu a kar hin chu aover deu met ka lo ti hlaka. Amiruokchu a hmangai taluo luot lei ani leiin ka hrietthiem tho. Kei khawm lekha ka zukziek hin HMAR chanchin hi kazuk zepsa tum kher hlaka, Paula angin ropui naw inla khawm mani chipui hai in vawi kawngachu kan in ang na aum tho ka tih. Ei hril tum taka ei lut hma athuhriltu ha’n thuhma hruoi anhril hlak ang deua ei zuk hril veni sienla Rom bung 12:2 ah - ‘Hi khawvel um dan hi zawm ta loin, lungrilthar putin… thei tang in tih’ (DelhiVersion); ‘Hi khawvel dan ang hinum naw unla, Pathien…lem ta rokhai’ (BFW) tiin an ziek a. Ei hangtiem thla pei chun Tirko Paulakhan Kristaa nun thar/hringnathar nei dan ding thu a hril anih. Chuleiin hi ‘khawvel dan’ or ‘khawvel umdan’ ang hin um nawro’ a ti niin an lang. Hi ‘khawvel dan/umdan’ ang ni loin Pathien ditzawng a um dingn ringtu hai amin fui anih. Bung 12 na hin asuktawp nisien chu ka hritthiem thei ka ringa amiruokchu ahnunga a hung ziek nawk hin ami sukbuoi anih. Ei hang tiem peia bung 13: 1-6 sung a khan Paula bawkin roreltu (khawvel roreltu) hai thu awi dingin amin chuktir nawka. Bung 13 eiin chuk hma khan chu khawvel roreltu hai ahril na ani naw ning a tih ka lo ti lungril deua. Amiruokchu ei sunde skul thuoitu Pastor Lalditsak khan khawvel roreltuhai a hrilna ani a hung ti khan chu ka buoi nasa hle anih. Bung 13 kha ei tiem pei chun roreltuhaihi Pathien ruot an nia, ei that nadinga Pathien rawngbawltu an nithu a hril anih.
An leh bung 12 khanhi ‘khawvel dan/umdan’ angina umnaw ro ati sia bung 13 a ‘roreltu hai’ thu awi dingin amin chuktir nawk si. ‘Khawvel dan/umdan’ ati hi iemni tang ata? Thil indik lo hieng inthieng nawna, duamna, hleprukna, khelhlipna, chapona le adang dang hai a tina ning a ti? Mawl taka ka lo suongtuove danin ka hung ziek el anih. India ram sunga roreltu hai hikhawvel roreltu chu an ni el a, anleh anni hi Pathien ruot ning an ti? Pawisa sum hmanga vote inchaw a tling hai hi teh? Pathien rawngbawltu ni thei an ti? Keichu ka buoi thuok ani eh.. Mayawati, Lalu Prasad le a dangdang hai hi teh ei thatna dinga Pathien rawngbawltu an ni theiding am? Anni hi khawvel roreltuhai chu an ni nawh ei ti hlak chun khawvel roreltu hai chu tu hai him ning an ta? Ka buoina hi ahrilfie thiem ei um am? Ei umchun lawmum hleng atih.
Hang in hem hmang nawk met inla, roreltu hai reng rengchun a ram sunga mipui hai lungin ruol dan ding le an thatna ding ngaituoin ro an rela dan khawman siem hlak bawk anih. Khawvel dan khawmin suol chua dit chuong lem nawh. Misuol ledan hraw lo hai ta ding in hremnathu a puong ve thung hlak anichu ei hriet seng tho ka ringa. Chuleiin khawvel dan hi a suolei ti thei thak nawh. Tirko Paulan hi ‘khawvel dan/umdan’ ang hinum naw ro a zuk ti tak hin ieman kawktir a ni ding chu maw?? India sawrkar dan siem anga umchu a suol ka ring si nawh. Bung 12 ah hi ‘khawveldan/umdan’ ang hin um naw roa ti zo chara bung 13 a roreltu (khawvel roreltu) hai thu awiding a zuk ti nawk el hi ama leama an hril kal chu ani deu nawmaw? ‘Khawvel dan’ chu khawvel roreltu hai siem ani tlat sia. A ‘khawvel dan’ hi a suol eiti thei bawk nawh. Paula hiniem a hril tumna ni dingin eiringa? Kar nawk Delhi Thurawna a dawnna ei thuoitu haia inthawk ka beisei.
TRONGBAU THRAIN SIEL A MAN
Lala Khobung
Aizawl.
Mi threnkhat chu hei inhmu changin ieng le inzom mang lo hin “I va thau de” an mi ti nawk chot hlak. Hieng ang trongkam ka dong changing fiemthu hin “Ka thau hranpa nawh ie, ka lutna kawr a chin a, ka mor puom lei a nih” dam ka ti naw leh na deu trol hin “Ka thau le thau naw chuh i mi hril hranpa ngai lovin nang nekin ka hriet dai” dam ka ti hlak.
Trum khat chu Aizawla inthoka Churachandpur-a ka hang inzinin nupui pakhat, ka la hriet ngai khom ni lo, hmeraw zora invak hih kan inah a hung a. “I va thau êm êm de” ami ti ringot a, kei chun ka don lem nawh. A hril chuh ka hriet naw a sawn leiin ami hung hnai a, a nêka inring lemin “I va thâu de aw” ami hung ti nawk a. Invêt le mawl ka ti èm leiin kei chun “Ka thau le thau naw chuh i mi hril ka ngai nawh, nang nekin ka hriet lem dai. ‘Ka va hei invetin ka va hei mawl èm èm de aw!’ i tina a ni chuh” ka hei ti fok el a Ama chun iem a ti leh?” a mi hung tih a. Chu phing leh kei chun thra deu hin mi hmasana “I THAU” ti ngai lo ding a nizie chuh ka hril fie a. Amanu hin chuh lungril thra tak putin, ka lawmzawng hrilah inngaiin, “I va hang hrisel de! Nang chu fak hmu i ni hi tie!” tinaah ngai mei a tih. Sap le hnam changkang deuh hai chop le chila suklungsen i nuom chun “I VA THAU DE” hei ti rawh. Anni chun inhmusitna le indeusawna tawpkhawk, “Mi invet, ienga khom ka ngai naw che, i mawlin i nal naw taluo, i hriselna khom ngaituo lovin i hmu le i du du insumna le chintawk khom nei der lovin i fak tuom tuom el hlak a ni hih tie! I tha khom bo a tih. Mi invet tak i ni hih” tinaah ngai nghal an tih.
Mi kum zat, abikin nunghak siniar deu hai kum zat indon hih an lawm naw tlangpui. Sap ram le ram changkanga mihai chun, trulna leia mi kum an indon chang khom “How old are you” ti lovin “How young are you” an ti lem hlak. An ti annawm, nuhmei hih pasal an nei hma chun kum 18 nekin an upa nuom ngai nawh. Nunghak siniar deuh ta hih a kum an indon a, ama chun khel hril a nuom si nawh, “Kum 17 le thla iemani zat” tiin a dona. “Thla iengzat am ie” an hang ti chun “Thla 36” a tih. Diplomat hrilfiena pakhat chu, nuhmei piengcham theinghil ngai lo, an kum zat ruok chu theinghil song mi a nih.
N.C.Hills hai chun NUPUI ti aiah TARNU ti an hmang hlak. Tar ti tak lem hi chuh Saphai khun an lawm naw vieu. Eini lai khom mi changkang chin chun an lawm naw a, mi changkang chinin an hmang ngai nawh. “I va tar ta de” ti nekin “I va la tlangval/nunghak de” an ti lem hlak.
Haflonga ka’n zin trumin papui pakhatin “Ukil maw i nih” tiin a min don a. Kei chun “Aw” ka ti a. Ama chun “Chuh, dawha i va hau awm de?”a mi tih. Hotupa Dr. Rochunga Pudaite student a ni lai Leiri khuoa a hang inzin trumin papui pakhatin “Enta ro, ei Pudaite-pa hih, a bawkah dawha a um” a lo ti khah ka hriet suok. NC.Hills, abikin Leiri khuo haiin DAWHA an ti hih a thra tienga VAR an tina a nih. Manipur le hmun danga ruok chu mi vervek, mi teplo, vaihaiin phakar/chalak an tina angah an ngai.
Trongbau chauh lova khom hriet dinga thra chu, mi leh ei lo inbiek laklaw lai ieng thu am ei lo hril ti khom ngaituo loin mi threnkhat chun an mi hung zom ve chot a, ei lo inbiekpuihai mitmei khom vêng dêr loin “Thaw rawh, inchibai ei tih” an ti le an mi hung ban a’n ruol a, ei inchibai le inruolin ei lo inbiekpuihai khah ngaisak dêr lovin an hril nuomhai chuh hrilin an mi hei biek zui el ta hlak a. Ei lo inbiekpuihai tading khan chuh a hrilhai thlak khop el. Hnam changkang lai chuh, mi an lo inbiek lai a tu lem lem khom biek nuom chun va paw el lovin an la nghak a, an inhmaw deu a ni chun hawihawm le inphalam takin “Mi hre thiem unla, lunginsiettakin la hei chok buoi vak thei ding cheu?” tiin an indon hmasa phot hlak. Rem an ti chun ei biek nuom pa khah ei biek chau hlak. Chun, in le pindana lut tawma kotkhar kik lo le mi khum pindana lut mei mei hi chuh a ching ei tlawm ta vieuin ka hriet.
Thil inzakum le mawi naw èm ém chu, inkhawm trin tawma Lalpa trongtraina or benediction hril lai “A nuhnung hnung phûngin se” ti ni awm fahrana Biek in/Hall-a inthoka suok hum hum mi tam takin an ching hih a nih. Minute khat vel chauh la hei nghak hram hram chuh thil intak le harsa khom a ni nawh. Lo thei lo le emergency thuta chuh thu dang. Naupang ni laia hotuin ‘trin ta ro’ a ti le inruola inhmaw em ema tlan malama ‘Kei ka suok hmasa tak’ ti lai hun le khan an danglamna a um nawh. Hi thil mawi naw tak hi chuh chîng ta naw hram ei tiu khai.
KHAWVEL INMUM LE INPHÊK
C.Songate IRS
There is in every village a torch - the teacher : and an extinguisher - the clergyman.
- Victor Hugo, quoted in the Richard Dawkins, The God Delusion.
Kha hmaa H.C.Hrangate lekhabu siem HRIETNA VAR-a chun leihnuoi inmùmzie ngun taka suiin a min chuktir lai zingin, ‘The World is Flat’ ti ziektu Thomas L. Friedman ruok chun khawvel inphek (Flat) takzie thu nasa takin a mi hril bok a. Khawvel hi inphêk a tina san hrilfiena dinga besana a hmanghai chu, vuongna le transport hran hran hai leia olsam taka infe paw thei a ni tak lei dam; radio, tv, mobile phone, sms, twitter, facebook, email, call center, internet leia inbiek paw a olsam tak lei dam; nu le pa infuk naw lei amanih, sungkuo bul fuk naw lei amanih, pasietna khuop de lei amanih le piengsuolna lei amani hin mi puitlinga a hung nina ding a dal tak nawzie hai lei dam le a san dang dang lei a nih.
Khawvel inphek hma chun tlangram mi dam min an hmusit a; fahra, hmeithai, nuhmei le zaunau hai dam an ngaihnuoi a; mingo an ngaisang laiin midum an neksawr a; mani thaw dok nekin mi thaw sa kei thla thei ngirhmuna umhai chu an chung-en a, chettheina takah an ngai.
Amiruokchu, ei khawvel hi Friedman hril angin, inmûm ta loin a hung inphek tah lem a nih. Kan khuo Parbung ngeia inthok khomin television en thei a ni ta a, mobile khomin nuomna ram ram biek thei a ni tah. Chuleiin Churachandpur an lo lut hmasa lei ela Hmar Biel amanih Vangai Tlang mi amanih tia lo endangtu an la um rop chun an ngaidan chu a tu lai ta naw hle tina a nih. Khawvel hienga inmum ta loa a lo inphek el tah lei hin ei ngaidan, ei hril nuom le ei khawsak dan ei sukphek ve a trul tah takzet niin a’n lang. Pawng bik um lo, inruol taka ei umna ding chun hieng a hnuoia thuhai hi suizuiin, inthlak thleng ei trul am ti mani seng inenin, khawvel inpheka leng tum ei tui.
1. TU RAWN CHU SIK RAWNNA, TIEM RAWN CHU MARK HMU RAWNNA, THRANGNA THRA LEM HMUNA
Barack Hussein Obama chu pa tak nei lo, a nu khom mi mumal bek bek ni lo, an sungkuo ngirhmun khom hril ding um lo ni sien khom HarvardUniversity-a chen hotu a kai hnungin khawvela ram hrât tak President a hung nih. Chun, Narayan Murthy khom IIT-a B.Tech. entrance exam-ah tling sien khom harsatna leiin a kai thei nawh. Seng tlawmna lem College dangah a kai a, sienkhom an harsatna chu lunghnuolnaa hmang nekin chona nasa takah a lak a, tu hin a company Infosy chu khawvela software company hlawtling pawl tak a kai phak tah.
Ms. Indira Noygi le Ms.Kiran Majumdar Shaw hai hi tien lai le thuthlung hlui hun lai chu hmusitum, nuhmei ela pieng ni hai sien khom, pakhatin PEPSICO lu tak nina changin khawvela hlaw hau tak a ni a; a pahnina hin Biotech company hmusuokin, India ram sunga hausa pawl tak le mi pasiehai a thlawna enkolna ding Cancer Hospital chen siemtu a nih.
Dr. Faisal chu Kashmir hel leia a pa an thatpek hnung khomin, lungngaia indom kun el loin MBBS a zo a, chu zoah IAS exam-ah pakhatna a la lak thei pei.
Piengphunga mi ang lo le phak lo ni sien khom, Stephen Hawkins chun a piengsuolna chu chau phanaa hmang loin thrang nasa takin a lak a, tu laia Physicist/ scientist / Astrophysicist ropui taka hril a kai a, The Theory of Everything hrilfietu a nih.
Chuleiin tlangrama pieng, mi pasie le ngirhmun nei lo, fahra le zaunau, nuhmei le hmeithai ei ni a ni khomin tumna le ei tum hlen dinga teirei peina ei nei phot chun ei tum ram ei tlungna ding lampuiah tu khom le ieng khomin mi dal naw ni a, a mi dal thei um bok naw nih. A lo harsa deu khoma sut tlanga hnè ban thei a nih. Hi lei hin mi changkang inti chin chun, mi background lei dam, an pasiet lei dam, nu le pa an thra le thra naw lei dam, tlangram suok an ni lei dam, hmeithai le nuhmei an ni lei dama hmusit le chek-eu hi khawvel inpheka chu thaw lo / thaw ta lo ding a nih. Ngaidan hluihai chu peiin, ngaidan thra le indikin khawvel inpheka chu hmun poimaw chang tah lem raw se. Bible tiem chang khoma Lal Isu trongbau ngei chu Israelhai thukhawchang nekin, khawvel inpheka lenghai chun an ngaina lem hlak.
2. THRUOITU CHUN TRONGKAM KHA HMANG LOA MI THILTHAW HRIETTHIEMPUINA NEI A NGAI
Khawvel inruol loa leng lai chu, Valupa le khawtlang thruoituhaiin puipungkhawm ni amanih mithi inleng nia thrang nuom ve lo hai chu ensan ding dama thu an puong khum khomin lem thei a nih. Khawvel inpheka ruok chu min T aia Tr an hmang khoma hnam hmelma le hnam inphatsantu an ti ta ngai nawh. Mithi inlenga thrang hman lohai khom ensan nekin sin a hau amanih lekha a tiem leia thrang hman lo ning a tih an ti lem hlak. Thrahnem ngai chun mi dang an er ngai si nawh. Khawvel inpheka chu inelna an sang tah em leiin pi le pu huna inelna, hmasawnna ding sukbahla thei le phurrika inchang thei tam tak chu bansan le hmang ta lo an um.
Chuong thil, bansan trul threnkhathai chu: ruongnghak ruoi, pu zu, mithi thing le bufai dawl, ruong zawn inpeksawng le inphek baw, trul lo baksaka damnaw pan le mithi ina riek rawn, thlan cho inchu buoi, inkhawm rawn taluo, unau ta ding le fak ding phal si loa thawlawm uor èm ém, nunghak leng hrat taluo, mo thil som beisei, thirdam ringsan taluo, trûl rak loa palai intir khum, lam bit char chara inrui leia lawn, mani kohran pawl mi an ni lei ela an indik le indik naw khom zong loa thipui ngama tran, nei naw sasaa sa hme tum tràl trál, mi ina bu fak changa sahme beisei tlat, mi office kai hun laia sungkuo prokram siema office kaihai an hung hman naw leh chier khum, Watkin Robert-in Senvon a tlung ni, Hmar History suituhaiin Watkin Robert dam lai ngeia a thu insuo besana an sut suok, Hmar hnam thruoituhai inkhawmpuiin indik tawka hre tlanga an pompui ngei, thleng tum tràl trál le a dang dang.
Khawvel inpheka ngaidan chu hieng hi a ni lem: mi ta làk neka petu ni lem; mi dang, sunghai, khuo le veng chokbuoi neka mani intodel hi ram le hnam hmangaina indika ngai, pom le a taka zawm. Hmar ka ni a, kei le keikan enkol thei chun Hmar sungkuo pakhat, mi dang chawkbuoi loa khawsa thei ka nih ti hriet tlat. Oxford le Harvard University-a an inchuk thil thra èm ém, changvona an nei chu HUMILITY (Inngaitlawmna) a nih. Pi le puhai kut hnung le hnam ro hieng lungarkhuong, lungthu lien, sikpui lung etc hai ngainat le humhal nachang an hriet bok.
3. MANI MI NÊK DINGA HUOI, HNAM DANG LAI KHUOL UI ANG:
Khawvel inmûma chu mani insung le hnam chanpui lai an huoi èm ém hlak a, an hril le an ngaidan chu mi po poin zawm vong dingin an ngai. Hnam danghai lai an um pha leh khuol ui angin mei an inkhup a, to an inchu hlak. Khawvel inpheka ruok chu min a hnam a hmangai a, a chipui le a venghai chunga kut a thlak ut ut naw a, thisen insuo loin, zaidamin thu a rèl lem hlak. Hnam danghai lai ruok chu a ngaidan a hril ngam a, a hnam san dingin thisen insuo a ngam a, a hnam a thipui ngam a, nuhmei le naupanghai khom hnam dang haia inthokin a san suok ngam a, mani unau chawkbuoi le hnam chanpuihai chunga kutthlak chu thil thaw thieng lo le inzakumah a ngai a, thaw lo dingin lungril a put tlat hlak.
4. MANI THAW DING THAW LO LE MI DANG THAW DING HRIL TREUH:
Khawvel inmuma chu Hrila hai an tam hle. Pulpita thuhril angin mi ta ding hril hi chet theinaa an ngai. Lungril tak tak ni lo hril le mi dang infuina a tam. Khawvel inpheka ruok chu min an thaw ding tak an thaw hlak: Churachandpur-haiin Tipaimukh MLA vote zong ta loin, Saikot le Churachandpura tling dan an dap lem, Tipaimukh-a chu Hmar tho a tling ding a nih ti an hriet leiin. Mizoram Hmar hnam va’n vungtir tum rak a, Manipur-a Hmarhai thisen insuo pektu le an thaw sa lakpek vet tumna a um ta nawh. Ram dang ramthim hmangai em em, Hmar Biel le Vangai Tlang mihai ruok chu uksak nuom lo khom khawvel inpheka chu a um ta nawh. Kohran member inchuna a bo a, Pathien siem unau inhmangaina a tam lem. Khaw tina biek in tam taluo khom suktlawm le Kohran inpumkhat zai an rel thei bok.
5. MIPUI AIAWTU THLANG DAN:- Khawvel inmuma vote an thlakna sanhai chu poisa dit lei dam, laihrui inhnai lei dam, ruol thra lei dam, kohran chanpui lei dam, thrangpuina beisei lei dam a nih. Khawvel inpheka chu min an vote hlu tak hmang thiem dan an ngaituo a, a constituency-in ieng tin am hma sawn thei a ta ti ngaituona lungrila thruoiin a thra tak dinga an ringhai ta dingin vote an thlak hlak. Tipaimukh ta ding chun Hmar Biel le Mizoram infepawna lampui thra, Vangai Tlang le Silchar infepawna lampui thra,Vangai Tlang le Hmar Biel infepawna leilak thra deua siem theitu ding thlang an tum. Lampui a thra phot chun thil dang, hmasawnna dinga an trul doctor, teacher, business - chun a zui pei hlak ti an hriet tlat leiin.
6. THILTHAWNA TAPHOTA FAK HMU TUM:- Khawvel inmuma chu thaw phuolna tharau a’n leng hlak. Football pet ei umna taphotah inchuklai ni sien, pastor ni sien, nupui papui le a dang dang khom ei inhnel hlaka chu tu khom fak hmupui ding khopa lunglut le teirei peia inkhel ei um nawh. Khawvel inpheka chu football pethai chun club changkanga thrang thei dan dapin, fak hmunaa hmang tumin an inkhel. Fak le dawn insum a trul leh an insum a, exercise lak a trul le an lak bok. Taima taka an thaw chun Mohan Begun/ East Bengal / Lajong Club-a hai inkhelna chance an nei ti lungrila vong zing pumin, fak zongna dingin an inhnikna hi an bawzui fan fan hlak. Thil reng reng hi inhnik tak le uluk taka thaw chun fak hmu theina / khawsak theina hnar vong a nih ti an hriet tlat .
Thomas L Friedman thurawn: “Girls , when I was growing up, my parents used to say to me: Tom , finish your dinner – people in China and India are starving. My advice to you is: Girls finish your homework- people in China and India are starving for your jobs “ ti hih vong tlatin thrang la thar ei tiu.
GOSPEL CENTENARY THUCHA
(A message of greetings delivered by Mr. L. Keivom at the Gospel Centenary Celebration at Pragjyoti, ITA Centre, M.G.Road, Machknowa, Guwahati on October 18, 2010 organised by Guwahati Hmar Christain Fellowship)
Khawvel hmun hrang hranga khawsa keini sungkuo le Zoram khawvel aiawin Gospel Centenary ditsakna le lawmpuina chibai vochuom ka buk cheu.
Kum za liem tah hma khan ei pi le puhai chu khawvel mongpingah an lo cheng a. Ei tuoltro daktor thiem tak le operation thaw hmasa tak Dr. Sura’n a thiem tawp a’n suo khoma a rizal chu thina chauh a nih.
Ei mithi kotsuo khom mong inlang kûka inthrung, Mizorama dil lien tak, amiruokchu Burma rama um tia fiemthu taka an hril hlak, Ri Dil a nih.Chu taka lut tah chu ramsa khom an suok nawk tah ngai nawh an ti hlak. Thina dil, dil mong ping, tlak hlumna ngei ngei, Lake of No Return a nih.
Ei Pielral hlak chu faisa ringa thangsuohai chauh um theina, nuhmei ta ding lem chun pasala thangsuo an nei ngot naw chun lut le hluo thei lo naw hrim hrim a nih. Faisa ringa khawsak chu an thil inhnar tawpkhawk a ni leiin, chu ngirhmun chu hluo thei dan zongin, dam sungin an inrim hlak. Tu lai sanah, faisa ringot ringa khawsa ding mi zong inla, a nuom ei um ka ring nawh. Bu hmin lo voi khat ei fak hman ei dit tawk hle. Mazu, ar le vate hai chauh naw chuh faisa ring pei an vang hle ka ring.
Ei dawithiem hmingthang Lalruong le Hrangsaipui (Dawikungpu an ti bok) haiin an dawi thiemna an hmang dan ei hriet tawp chu dawi hmanga insoisak le inthat a nih. Sîr tina inthoka ei thlir khomin, ei khawvel kha khawvel mong ping vong a nih.
Chu khawvel, dil mong pinga chun 1894 khan damten Jordan vadung a hung luong lut a, a chim insang tiel tiel a, 1910 khan Manipur sim thlang Senvon khuoah a hung luong lut a. Chu taka inthok chun ei Sinlung Hlui chu Sinlung Thar, Bethlehema intran chun a hung hlàn a; ei Hringlang Tlang chu Kalvari Tlangin; ei dawithiemhai chu gospel meiser chawituhaiin; ei thangsuohai chu piengtharhaiin. Pielral chu thangsuohai ta ding chauh ni tah loin, mi tin ta ding le nuhmeihai ta ding chenin a hung inhong tah duoi el a nih. Chu champha voi zana chu lawmin voisun hin ei inkhawm a nih.
Gospel Zabili hi lawm tlak a ni lai zingin einiah lawm tlakin ei siem am ti hi mani seng ei indon a thra. Kum za sung hin khawpuia cheng mi tlawmte ti naw chu ei fakzong dan a la danglam chuong meu nawh. Intodel nekin ei tràm deu deuh. Taimak nekin ei tha a bo deu deuh. Thiemna tieng hma ei sawn ei ti a, mi hnung ei hnot deu deuh. Eini trong ngei khom ziek dik thei ei um ta naw deuthaw a nih. Eini nekin ei khawsakpui ringnawtuhaiin hma an sawn lem a, a lêt tamin lekha an thiem lem bok. Thu le hla tieng hma ei la sawn naw hle a, A AW B tiem le hmang indik danah ei la buoi phak chauh a hoi. Hawrop ei nei hma le ei nei hlima thu le hla tam tak an mi lo serpek kha ei tluk zo ta nawh. Sermon ei thiem deu deu a, ei sermon a’n sang tiel tiel a, sienkhom Pathien thutak a fun tlawm tiel tiel. Piengthar ei pung a, kawrapson a hluor deu deu. Ei Pathien thu po po deuthaw hi sumah a tawp deuh vong. Ei thu le hla tharhai hi ei natna thu insamna an ni tak a, nat hih Pathien kuoma inseknaa ei hmang khom a hoi tah. “A siet nawna a um nawh” ei ti a, inzaka indom kun nekin ei lampui dup dup el.
Miin “Siet lawmhai” an mi ti a ni khomin theida thei ei ni nawh. Kohran ei indar nasa po leh upa ni thei ei pung leia phûr am ei ni ding, Pathien thu uksak lohai khom kohran buoi a um pha chu an hung inchawm suok truk truk el. Berampuhan an beramhai enkol nekin an beramhaiin anni an chawm lem an beisei tah. Hnam tinin an Centenary a ni inruola an hmang laiin, ieng leia ei thiempuhaiin ni inruola an mi hmangpui thei naw? Chu khom chu mi thawpui thei si loa tlor deua Pathien thu an hril hi miin an fak ta nawh ti dam hi an hriet am aw?
Gospel Zabili hun hi mani indapna hunin hmang ei tiu. A sie a thraa hma ei sawn sun hi gospel phur suok am, an naw leh khawvel hmasawnna boruokin a phur suok hrim hrim lei? Ieng leia kristien ram ni si lo China le India hi tu laia hma an sawn hrat em em? Ieng leia kristien inti, gospel zabili hiel hmang phak hiel ta sia ei hnufuol deu deu? Gospel Zabili hi chawimawi nekin ei ninain a sukhmingsiet lem am? Kohranin ei mamaw tak pakhat chu sum a ni laiin, ieng leia rethei theulawzi hi ei hril mawi?
Ka thucha maksan nuom chu: Pathien thu ei inchuktir dan ki hi her danglam met a ngai. A ram le a felna zong hmasa tak dinga inzirtirna hi ei sunzom pei laiin, iengkim pek belsaa um ding hi autawmika hung ni loin ei thilthaw ang pei a nizie inchuktir a ngai. Mi piengthar chengna ding khawvel chu taima taka ieng lai khoma thil thra thaw a nih. Piengtharna le thabona hi thil inaihal a nih. Piengthar chu mi ringum, fel, taima, hlawtling, intodel, thil thra dit mi le thaw zing mi a ni ding a nih. Retheiin kut a daw ding a ni nawh. Minit tin a hmang hlawk ding a nih. Thil thra thaw ding hre sia thaw naw chu suol a nizie inzirtir zuol sauh ei tiu. Chuonga hma ei lak chun zabili nawka chu a mei ni loin a lu, pûktu ni loin inpûktirtu ning ei ta, var nauhai ei nizie pholeng chu mi tinin hmung an ta, Pathien chawimawi thei ei tih.
Chu ram chu ei tlung theina dingin, in rengin ditsakna chibai ka buk non cheu.HMEITHAI –THANGLIENTLING (TLT)
Versus
SAIKUNGVUNG (SKV) THUBUOI.
-Lala Khobung
Lal : Thanglientling,I hril nuom chuh hei hril tran ta le, ka khawnbawlhai leh lo ngai thla’ng kan tih.
Thanglientling : Saikungvung det dut hih ni rek naw ni’m (SKV chuh a lo innui tut a, TLT chun lungsen deu hin SKV chuh a en a) innui trei trui naw rawh. Kei hmeithai ka khat chauva um ka ni leiin ami hmusit a. Voizan khan ka inah a hung a, mi hung rim a tum a. Ka kotkhar damte’n a hung hong duk duk a, amiruokchuh kei mi imu thu titakah ka la thranghar nawh a. Truonga chun damte’n a hung a, an thim em leiin a hung inmai phei dut dut a, truong laia thrungpha bong ka sie khah a hung inpal ri khut a. Kei ruok chuh ka imu a’nhnik em leiin ka la thranghar ta naw rop a. Damte’n ka khumah a hung lawn a, ka ti ta ang khan ka imu a’nhnik em leiin ka la hriet ta naw rop a. A dierkei a hlip a, ka khum lu tlangbanah a bang a, damte’n ka puonri a hung hawk a, chu khom chun ka la thranghar nawh. Chuongchun ka puonbil a hung hlim a, chu zo chun a ngha vel vut vut a, chu khom chuh ka la hriet ta naw rop, ka imu hlak chuh a’nhnik khop el a. Ami hung bawh a, chu phing leh kan ching phut a, ka thranghar ta a. Chu phing leh inhmaw deuvin a tlan suok a.
Lal : Chu, SKV,TLT thuhril chuh an dik a ni ?.
SKV : Khawlai, khawlai, a thu hril khah khel vong a nih. A truongah thungpha bong a um naw reng reng, a thrungphahai chuh tapsak bangah a rem thra vong. Kan pal chuh a tapphel tlang a nih. A inah ka va fe naw reng reng.
TLT : Hma’n chuh ie a hung taluo, hi a dumbel le a thingpui fe fun khom a theinghil (Dumbel le thingpui fe fun chuh a hung kei dok a).
SKV : Khai; khai, khai, kha khah ka dumbel an nawh, ka pu dumbel ka haw a nih. Ka theinghilna chen hlak ka hriet ta nawh, ka pu’n a zong a zong a nih, kei hlak chun ka hril dok ngam ta si nawh a. Khaw hung la rawh, ka pu a lung a sen vieu an tah. Thingpui fe fun kha chuh ka nihai tadinga ka chawipek a nih. Hi hmeithai nu inah hin ka va fe naw reng reng.
TLT : Hman chuh ie, a hung taluo, khel ka hril noh. A hung naw takah vana thla le nisa salin kan kham.
SKV : Chuong an leh kei vana arasihai po po.
TLT: Chuonga arasihai po po a nei bik vong chuh ka phal bik noh.
Lal : SKL, chuonga arasihai po po hei nei vong bik chuh a duam thlak talaw deu annawm, chawngmawi le siruk hai bek khi chuh i the suok el thei naw maw ?.
SKL: Chuonga Lalin i ti tlat chun ni el naw ni’m. Inro chuh kan ro kher el.
Lal : Awleh, tu hin chuh ka hriet tah, in thubuoi chuh hieng ang hin rem ei tih. Nisa, thla, chawngmawi le siruk hai po khih SKV-in chang sien. Sikeisen khih ama hmeithai a ni bok leiin TLT-in chang sa sien. Chun SKV-in hi ei hril bak vana arasi hai popo khih chang sien.
Khawnbawl Upa: Anleh Thlasik Lam khih tun am chang a ta ?.
Lal : Ekhai, ka lo theinghil a ni chu tie! Khawnbawl Upa ngei ngei thil iengkim i lo ngaituo a, lawm a um. Thlasik lam hai khi chuh hei en veng venga voi tieng pang po khih SKV in chang sien, chang tieng pang po khih TLT in chang el sien, thra in ti tlang am?.
Khawnbawlhai : Ei lalpa ti dan chuh a thra.
SKV : Keikhom thra ka tiin ka pom hmak.
Lal : Anleh nang TLT ieng tin am i ngai ?.
TLT : Keikhom ka pom. Ei lalpa ngei ngei, rorel a thiem. Kei hmeithai daikilkara miin hieng ang top ka hei chang el hi chuh ka lawm taluo, lungriemin ami thlak hiel el (a lawm leiin an sum zo ta nawh a, a mitthli a tla).
Lal : Tu hin ei rorel chuh ei zo tah. Ei lawmin ei hlim tlang bok a, a lawmna dingin hmeithai TLT vok hih that ei ta, hlim le lawm takin fa tlang ei tih.
TLT : Ka lawm taluo, ka vok chuh that ngei ei tih.
(Chuongchun an inchibai tawl a, hlim le lawm tlang takin an trin ta a)
Mr. Thanga : Ruolpa, tu lai i nuhmeiin a la vuok hlak che ?.
Mr. Liena : Ami vuok ta ngai nawh.
Mr. Thanga : Lawm a va um ngei de, a lawmna dingin thingpui khilai ka ti che, a hme ding khom i nuom nuom order rawh. Ieng leia vaw ta ngai lo che ?
Mr. Liena :- A thi tah.
THREE MUSKETEERS OF PHERZAWLAll for one, one for all
(tous pour un, un pour tous).
-Alexandre Dumas (The Three Musketeers).
French amanih English tronga novel tiem hlak hai chun French tronga Alexandre Dumas tienami ziek The Three Musketeers (French: Les Trois Mousquetaires) hi an tiem ngei tah ka ring a. Hi tienami hi kum 1844 March-July inkar sung La Siécle magazine-ah a bat batin an insuo hmasa tak a, chu hnungah Saptronga hung inletin khawvel a deng suok a, film-in an hung siem bok a, an film siem nuhnung tak chu 1993 suok kha niin ka hriet. A lekhabua inthoka tiem nawhai khomin sinema le television en hlakhai chun a film hi an en deuh fur tah ka ring. Hi tienami le inzom hin Dumas chun Twenty Years After le The Vicomte of Bragelonne: Ten Years Later ti a ziek nawk a. Chuong tienami pathumhai chu a khawma d’Artagnan Romances tia hriet a nih. 1993 film-a screenplay ziektu chu David Loughery a ni a, a tira tienami kha hmang siin zalen takin French histawri leh hmet belin, thrangtharhai inhnik tizawngin, inhmûi ham hamin a rawt pol thiem a, a tha hnê kher el. Screenplay ziek inchukhai chun entona hmang tlak a nih.
Ei thu tlângbànah pìpû suia ei inthèn hmain ei tienami tar lang chanchin hi a tawi thei ang takin hang hril vak ei tih. French Kumpinu Louis inlal laiin ama vengtu bik dingin sipai pawl an indin a, Musketeers tiin an ko a. ‘Musket’ chu tien lai silai, a hlo (zen) le a mu a hrana thuna kap hlak, ‘tukuli’ ei ti ang hi a nih. ‘Musketeers’ hai chu vengtu sipai, silai chawi pawl tina a nih. England le indo dinga an insingsat rûk mek lai a ni leiin, ral dotu dingin Musketeers-hai chu an mamaw ti suonlamin lal khawnbawl un Cardinal Richelieu chun an Commander Rochefort inthuruolpuiin Musketeers pawl hi a suktawp (disband) a. Sienkhom, a thil tum tak chu hieng lal vengtuhai hi an um naw pha leh French lal chu that a nih. Musketeer-hai lai chun bâng nuom lo mi pathum-Athos, Porthos & Aramis- an um a. Chuonghai chu an nih ‘The Three Musketeers’ an tihai chuh. Anni hung sapsatu d’Artagnan leh Kumpinu an that tum chu an sanhim a, phierrutuhai chu an sukbohmang a, lal vengtu sipai Musketeers-hai chu an indin thar nawk tah a nih. An thupui insam ruol hlak chu ‘All for one & One for all’ ti a nih.
Hi an thu changvon ‘all for one, one for all’ hi thu mawlte ni si, inlet ding ni inla, huphur a um angreng khop el. Sei duota hril fie malama inlet a trûl el thei. Hieng ang hrilna tronglamkei hi ei nei am aw? ‘Pakhat êk che, lawm êk che’ ti ding ni inla, thil thra naw tieng hrilna (negative aspect) a ni leiin a fûk si nawh. Thi leh thi tlàng, dam leh dam tlàng; thi leh thi diel, dam leh dam diel; dam leh tlâng khatah, thi leh ruom khatah; ruol sana thi ngamna dam ti ding ni inla, a umzie a phok suok zo tak tak bok si nawh. ‘Ruol- bawm, ruol-hron’ ti inla, a ruola inthuruol taka hmelma bei hron tina a ni a, a umzie a phok fûk vang thei a, sienkhom a ni chie chuong nawh. A ngielngana inlet chun ‘Rêng khat, khat rêng’ ti ding ni awm tak a ni a, sienkhom a kawk hril fie pei a, ei hmang lar hma chun a umzie hriet ngaina a um dèr nawh. A kawk tak chu ram le hnam sana inthuruola thrang tlang diel, inpumkhata um a nih.
Pherzawl Musketeers
Tuta ka hril ding ruok hi chu Pherzawl khuoa 1939-a pieng le seilien, an theina zawng tieng senga hi khuo sukhmingthratu mi tam takhai laia mi pathum, hi artikul ziektu le a tuhai pahnih, Dr. Paula Pakhuongte le Dr. Lal Dena hai chanchin a nih. Mi dang ziek ding ni awm tak a ni laiin, August 28, 2010-a muol liem tah le September 4, 2010-a ropui taka a’n pèmna, a nuhron tawpna khuo Frederick, Maryland State (USA) a vui liema um Dr. Paula Pakhuongte chawimawina le hriet zingna dinga a haihu lai ngeia ziek dinga rotna a um lei le ka tupa Dr. Lal Den-in ziek dinga a pu hi a mi’n ngen tlat leiin, ka tupa suong, Pherzawl sikhawvar pahnihai le kan khawvel chanchin ngainuomum, hril ding tam tak el chu phek zaah sawmkuo vêl pei bawkânin, keiin ka hung ziek a nih.
Pieng le murna
German sakei huoi Adolf Hitler-in Czechoslovakia rûn a, Poland, Finland, Denmark, Norway, Netherlands, Belgium le France ramhai a hmatiema tukdol a, khawvel indonaa mihriem hringna dol rawn tak, Indopui Pahnina bung le châng a hong kum 1939 khan Manipur sim thlanga khaw vangnei, ka puhai khaw sat le inlalna Pherzawl-ah Pherzawl Musketeers hai hi thla iemani zat inkar dan peiah kan hung pieng a. A hmasa tak le naulutir Lal Dena chu January 11, 1939 khan a pieng a. A pu Fimthlovung Keivom, ka farnu upa tak Dotling pasal, Independent Kohrana a kûl a tâia thrang chun chuong hun lai boruok chu thlirin, tû la put ngai lo hming a phuok a, ‘Independent Laldenlien’ a ti top el a nih. A sei talaw leiin a hnungin ‘Lal Dena’ tiin a hung thlak a nih. A pa Intoate, a nu Keivom, a pi (a pa nu) chu ka nu ang boka Pherzawl lal farnu, Infimate a nih. Ka nuhmei Dari pi khom hi Pherzawl lal farnu bok a nih. Chuong zawnga kan zungzam sui chun, ka ruolpa P.K.Singson ti danin, ‘lal thisena insieng’ kan nih.
Pherzawl Musketeer pahnina chu Kapthang le Batchong inkara inthokin May 15, 1939 khan a hung pieng a. Zawlnei anga a ngirhmun la chel ding hre lawk ang hrimin, a hmingah Paula an sak a. A pa hi Darngawn-Pakhuonga Hranngul a ni a, a nu hi kan piengpui, kan farhai nek hmana farnu bula kan nei a nih. Hieng lai hun chena hin tu laia chi kau hminga hmang tah ‘Pakhuongte’ ti hi a la pieng naw a, ‘Pakhuong’ ti ruok chu Darngawn pahnama chi thlatu Faiheng, Ruolngul le Banzang hai laia pakhat a ni a, Pakhuong chi peng laia pakhat chu Hranngul a nih. Kapthang upa, Pherzawla um bok, Ngengapa tia hriet hlak, hla phuok thiem Runchong pasal Kunglien naupa pakhat chu EFCI-a rongbawl hlak, lo penson tah Rev. Challienkung Hranngul, tuta Shillong um hi a nih.
Kum 1953-a Pherzawl High School-a Class 7 kan inchuk lai chun Dr. Rochunga Pudaite nuhmei hung ni tah Lalrimawi, Khawlien (Mizoram) a inthoka hung chu an Hranngulpui Paula hai ina hin iemani chen a um phot a, chu zoah a u Ruolneikhum leh hostel-ah an um zui a. Hi hnung hin Ruolneikhumin a chi hmingah Hranngul inti zing loin a hming tawpah Pakhuongte a hung sie a, ama a hung inlar ruolin a chi peng hming phuok thar khom chu a hung inlar pei a, hming tawpah mi dang khomin an hung bel sup sup a, Paula khomin a hung hmang ve a, Hranngul khah Pakhuongte-in an vui liem tah a nih. Hming hi van ram chena ei som thei um sun a ni a, kha hmaa a hming ziek dan kha van ram rikawtah an lo thlak hman naw chun, van rama a lut theina ding chun kotkhar vengtu, a hmingpui Paula a tlon thiem fet ngai mei a tih.
A pathumna kei chu July 15, 1939-ah ka hung pieng a, unau pieng- pasal 7, nuhmei 6- laia a tlum tak ka nih. Ka hung pieng hin ka pa Hrangthatfieng chu phingpui natna benvon nei, dam sawt inring ta lo a ni leiin, “Ka naupa hi ka enkol hman loa hung seilien ding a ni a. Sienkhom Pathien kutah ka’n hlàn a, aman enkolin hung thlamuong pei raw se. Chuleiin a hmingah ‘Lalthlamuong’ ka sak” tiin ka hming hi a phuok a nih. Ka hming hi ka pa benedikson a ni leiin ka thla hi mak takin a muong hlie hlie a, beidong lungzing ti hi ka nei ve pei nawh. Harsatna, natna le rinumna tinreng hi hringnuna ei tuok ding hrim a ni a, hi sapa la lungzing belsa chu taimakna hlawk lo, mani inhremna chauh a nih. Vuongnaa chuong ta zet a, tria inthin hawp chu ei sawl thlawn mei mei a nih, a trangkai nawh. Ekzam ding tùnga hlawsam inlâu dor dor nekin hlawsam inlâu leia theitawpa lekha tiem a trangkai lem. In thei naw chânga ram tin ngaituo tlok nêkin tho suok a, imu suok hma khat sinthaw amanih lekha tiem a hlawk lem. Lungrila ngaituona suol a hung lut chàng, inrang taka hnot suok a, thil thra ngaituo a hlawk lem. Lungsena phuba lak dan ngaituo buoi rak rak nekin ngaidam top a hlawk lem. Ngaidam tluka phuba lak dan thra a um nawh. Hnèna nun chabi a nih. Hieng ka hung hrilhai hi ka hming le inzoma ka hringnun thruoitu threnkhat chauh entirna dinga ka hung pholeng a nih.
Keini pathum hi Pherzawl khaw vanglai huna hung seilien le mani in luma inthoka lekha inchuk kan nih. M.E.School pahnih, pakhat Independent Church ta, a dang chu N.E.I.G. Mission ta a um a, zirtirtu pahni ve ve chauhin an enkol a. Headmaster-hai chu Pawlsawm inchuk phak lo ve ve an ni a, Second Master hai chu Lower Primary (Pawlhni) tling ve ve an nih. Pherzawl chu chuong lai chun in 80 vel chauh kan ni a, in 14 vel chu NEIGM-ah an um a, a dang po chu Independent Kohran mi kan nih. Paula hai sung chu NEIGM mi an ni leiin an sikulah a kai a, Lal Dena khom chu sikul chu an chawra inthoka lunga deng phak ela hnai a ni leiin Zirtirbu a suo chenin chutaka chun a kai a, Pawl khata inthokin ka kaina Independent sikulah a hung inson a. Period tinin headmaster-in Class panga (Class 2-6) a lak a, kan thaw tlangpui tak chu baihat dinga a ti po baihat le hril ruol a ni deuh ringot. High School kan hung kai ve phak chun kum hni zet Pherzawl High School (1951) a lo ngir hman ta a, kan vangnei chungchuong. Kum 1959 khan Lal Dena leh Matric kan tling a; Paula khom kum li hnungah, 1963 khan a hung inhuot kai ve tah a nih.
Ransa leh inhneng zinga la khawsa, thrui pum tuol zakuo inphaw bam, kan hnap hrukna a hma tieng tler lup el hâk a, hnap tla pêr pùra êk vunga kaw suot sephum le keltemeng cho suok a, insiktir a, hmoltea êk hru a, sawp set set loa hnap hrukna kut inkhawn raka bu fa a, rulrukut damdawi fak changa thleng vùm thûr noodle thur anga tam inhnawm thla a, tuol pilvut laia inhnel hung trin, ke hruk fai um loa puonri hnuoia inthol nawk top el kha kan la ni a. Kan sikul kai trannaa inthoka inkhi chun keini pathumin kan tlung phak chin hi manga mang phak ruol khom a ni nawh. Chu tlungna ding chun thiemna thla zâra kum sang tam tak dai seng civilization 30 vel vuong kân a ngaiin ka hriet.
Thiemna hnota intlansiekna
Kum 1958-59 laia mautam hung tlung ding tlansanin Lal Dena hai sungkuo le keini sungkuo chu Saidanah kan inpêm a, Paula hai chu Ngurte-ah umhmun an khuor a. Kei chu 1959-63 khan D.M.College-ah ka kai a, ka graduate hnungin 1964-66 khan Gauhati University-ah MA (History) ka zo a, 1967-ah Indian Revenue Service (Customs & Excise) ah ka lut a, 1970 khan Indian Foreign Service-ah ka pakai a, a rama pieng le seilien hai laia Manipur State sunga Indian Foreign Service-a tling le lut hmasa tak ka nih.
Ka hnung hung hnottu chu ka tupa Lal Dena a nih. Matric kan zo inruola chu sum harsatna leiin College zom el loin zirtirtu sin thawin, private candidate ngotin BA ka zo kum 1963 khan PUC (Pre-University Course) a hung zo a. Private candidate bokin 1966 khan Distinction hmuin BA a tling a, Gauhati University pumpuiah 10-na a nih. Private candidate bokin Gauhati University-ah MA (History) a tling a, keima ang bokin a pahnina a nih. Chuonga sin thaw puma inchuk zom peiin Jawaharlal University-a inthokin 1974 khan M.Phil le 1984 khan Ph.D a hmu a. Manipur University-ah thokin Professor a kai el bakah Head of Department (History) ah sawt tak a thrang hnungin 2003 khan a penson a, a penson hnungin ruoi zom a la hlaw pei a nih. Academic organization hrang hranga ngirhmun poimaw tam tak a chelhai ang chel phak Zo hnathlak lai tu khom an la um nawh.
Ka tupa Paula ruok chu inchukna tieng kan hnung a hung hnot a, BA ka tling kum 1963 khan Matric a tling a. Hi kum bok hin a piengthar leiin rongbawl sinah a lut a. Kum 1966 khan Pathien thu inchukin Adur Bible College, Kerala State-ah a fe a, G.Th a zo a. 1969 khan UPC Kohran phun dingin Burma ramah a lut a, kum 20 vel sungin Chin Hills State le Sagaing Division sungah UPC kohran 150 chuong a phun a. Rongbawl puma lekha inchuk zom peiin, Correspondence-in Twin Cities University (USA) a zom a, 1986 khan B.A. Theology a hmu a. Burma ram buoi zuol lai suoksan malama inchuk zom dingin South Asia Institute of Advanced Christian Studies, Bangalore-ah a fe a, M.A. Religion a zo nawk a. Bangalore-a a’n chuk sung hin kan thei ang angin kan somdawl a, vangnei kan inti hle. Kum 2001-a USA tieng a nauhai kuoma a um hnungin inchuk a sunzom pei a, 2003 khan North Carolina University of Theology-a inthokin D. Th (Doctor of Theology) a hmu a. Chu kum vek chun Ph.D in Bible Studies dingin International Theological Seminary, Brandenton, Florida-ah a’n ziek lut nghal a, 2009 khan Ph. D (Doctor of Philosophy in Bible Studies) chu an lo inhlan tah a nih.
Ka tupa suong pahnihai hin inchukna tieng ka hnung an hnot char char a, ram dangah India palai sin thawa ka thang hmang sung mi lekhêlin, khawvela dikri tienga tonlairang ropui tak Ph.D an khum ve ve a nih. Dr. Lal Dena lem chun ram le hnam ta dinga a thiemna hmang pung peiin, Ph.D dang 15 chuong a kuta inthokin a ser suok tah a nih. Retheina le insung khawsak harsatna hi mihriem thil tum daltu ni sien chu ka tuhai hin Matric khel tlung kher naw ni hai. Sienkhom, ‘Ka tum am ru, saru’ tia thrang an lakna chu Lalpan mal a sawm a, a tawp ram an tlung a nih. Ram le hnam le Siemtu Lalpa hming le an pieng le murna Zawlkhawpui an va hang chawimawi nasa de aw!
Thu le hla tieng
Lekha hi ieng angin thiem sang inla khom, ei dam sunga hlawk taka mi dang kuoma ei pek sawng bakah ziek ngeia thu le hla, mi la hung tiem thei dinga ei maksan bak chu ei thi ruolin a bo vong a nih. Tirko Paula rongbawl sung po po khan sun le zan chawl loin thu ropui tak tak a hril awm vei leh, a thi hnunga a maksan sun chu a lekhathon 13 chauh, Baibula chuonghai hi an nih.
Dr. Paula Pakhuongte (1939-2010) hi Pherzawl pasalthrahai laia kohran phun rawn tak a ni bakah Zo hnathlak UPC laia lekha thiem insang taka tu chena rikawt a la ni hri. Pathien thu tienga hrietna le thiemna a khon khawmhai chu a kohran mihai chawmna dingin a pek suok char char a; petek dinghai a veng a, petek palhai khom Pathien thutak hmangin tungding a tum a. Chuleiin, a rongbawlna bielah hleihluoka inrui pawl le che buoi an vang a, anni sunga kohran koi dar ding a fûn khawm thiem a, thu hril dinga kohran pawl hrang hrang ruoi a hlaw zing bok a nih. Kansar a’n voi hnungin Baibul thuring suina, Mizo tronga a ziek lekhabu poimaw tak, phek 500 chuonga sa chu a sunzom pei a, kum 2006 September-a a ina ka zu kanin a zo tah a, a hnungin Tahan-ah an sut a. Hi lekhabu hi Zo hnathlakhai ta dinga rohlu a maksan, a thi hnung khoma thu la hril zing ding chu a nih. A Thuhma ziek dingin a mi ngen a, sienkhom kan inzin buoi lai a ni leiin ka ziek hman ta naw a, poi ka ti khop el.
Dr. Lal Dena ruok chu Secular Education tienga hrietna sem dartu dinga Pathien bêl ruot a ni leiin Saptrongin lekhabu 6, Hmar trongin bu 1 buotsaiin a sut ta a, a thren lem chu University-a text-book a nih. Hmar trong, Mizo trong le Saptrongin artikul le research papers 200 chuong a ziek ta a, Saptronga a ziek a tam lem chu national le international seminar-a ding le national English papers le magazine-a insuo dinga a buotsaih a nih. India hmar sak, abikin Manipur sim thlanga inthoka kristien sakhuo a hung lut dan le indar pei dan chanchin chîk taka suitu laia a pukhawi a nih. 2010-a Hmar Christian Fellowship, Delhi (Gospel Centenary Celebration Committee) insuo THUKNA ROPUI (Amazing Deep) khom kha ama taimakna le inpekzona zara suok thei a ni sei khop el. Kohran chanchin ziektuhaiin thu an lakna hnâr tak laia mi chu a thu ziek a ni a, a kutsuok thrang loin Manipur South District-a kristien sakhuo hung lut dan chanchin hi ziek thei lo tluk a nih.
Pherzawl khaw chanchin khom a buin a siem a, duot takin, ‘Zawlkhawpui Chanchin’ (History fo Zawlkhawpui) tiin a’n buk a, sutna sum hung tuoktu chu Dr. Paula Pakhuongte a nih. Hi lekhabu hi Hmar tronga lekhabu a buotsai la um sun a nih. Keini pathumin thu kan hril amanih ziek pha, a huna khom, a hun nawa khom, Pherzawl hming hi a thrang sa deuh tei a, mi ngai nghok ding hi kan dawn naw a, kan inphalam bok nawh. Kan aidentiti phurtu, kan naupang lai hun sung le kan hung tleirawl tlangval suok laia kan tonhriet le kan ngaituona ruk chen khom hre fai vongtu le a hlima mi zui zingtu a ni leiin,
Aw Zawlkhawpui, ka nghil che a,
Nangma sînga hlut lem ka nei chun,
Ka kutin a thiem thil innghil vong sien,
Ka lei hi ka dangah kop raw se
ti hi kan hlapui le thunon a nih. Hi thila hin chu tu mitmei khom kan veng nawh. Ka nuhmeihai laka khom kan thaibawi nawna tak a ni ka ring.
Ka tuhai pahni hi hla ngaina le sak inhoi ti mi an ni a, kan tleirawl lai lem chu zieklobu kutpui tiet tieta sa hla lenglawng, sai hla le keilet hla ziek kan kol hlak a, hla thluk kan hriet le sak hlak taphot chu a thu khom kan baihat deuh vong hlak. Abikin, Lal Dena leh lem hin chu ka putu chauh khomin zan khawvarin hla kan sak pei a, a bu kan ngai nawh. Chuong chu ni siin, anni pahni hi hla phuok tieng an insùm ni ngei ding a na, keiin hla 150 chuong ka phuok tah laiin, hla pakhat khom an phuok ve dèr naw chu tie!
Ka hla phuok hmasa tak ka hriet chu kum 13 ka fe lai mek, Pawl 5 kan chuk lai, 1952 khan a nih. Kha hma khan Pherzawlah Young Christian Volunteers (YCV) an indin a, chu hnungah Kama inrawina hnuoiah Pherzawl Youngsters Athletic Union (PYAU) an indin nawk a, chu hla ding chu ‘I lalthrungpha leh lallukhum i hung maksan’ ti thlukin ka phuok a, a thunonah,
Aw PYAU hung vul la,
I sûngah naupang kan lengna ding;
Aw, PYAU, hung par vul la,
Zawlkhawpui par mawi kung ding i nih
tiin ka sie a. Ei ton phak chen seng hi a hun lai chun a vawrtawp a lo ni vong leiin, keini putu ruol chun khawlai kan fang chang ka hla phuok hi kan lampui nasa tho hlak chu a ni kha tie!
Kum 2006-a USA-a kan inzin trumin New York-a inthokin umhmun a khuorna Frederick-ah Paula ka zu kan a. Hi trum hin behna tharlâm le voksa, Pherzawl sitail-a a duthusam ang taka hmepoka a suong chu kan hme laiin kan naupang lai chanchin le PYAU hla sak a, tuolzawla kan làm dap dap lai thu dam kan hril kai a, khawsawtin kan mitthli a parol trèp a nih. Ieng anga hmun inhoi khom ni sien, a ruong zalna mi khuo le ram, Frederick thlanmuola inthokin Pherzawl tlangah son thut thei ni sien, thonawk nia a tho pha leh hang ngha vel a ta, a pieng le murna, ama khuo le ram, Pherzawl tlang ngeia inthoka tho nawk a nih ti a hrietin a lung a va hang kim awm de aw! ti dâm chuh hi thu ka ziek lai hin ngaituonaah a hung inlang chu tie!
Ka tupa Dr. Lal Denin Saptrongin lekhabu 6 zet zieka a sut tah laiin kei ruok chun Saptrongin lekhabu pakhat khom ka la buotsai ve nawh. Hmar-Mizo trong ruok chun lekhabu ka ziek, edit le sut 20 chuong daih a ni ta a, Lusei-Mizo tronga sut tah po 12 a ni ta bok a. Artikul ka ziek tah, ka hriet thei chin hi phek 300 vel peia sain sut inla, bu 40-50 chuong ni tang a tih. Chuong lai po poa ka’n rimpui le sawlpui tak, hlimpui tak le ro tling taka ka ngai chu ka Baibul inlet, chawl loa kum ruk sung ka buon ngat ngat le mani sum senga Pathien lunginsietna zara sut, Delhi Version tia hriet hi a nih. Hi le inzoma artikul ka ziek po po khom hi lekhabuin siem inla, bu iemani zat ni tang a ta, chuonghai chu thrang la hung thar peihaiin Baibul inlet sin hi an hung sunzom pha leh a hlutzie la hung hre tak tak chauh an tih.
Tlangkawmna
Keini ‘Pherzawl tlangval’ pathum chanchin hang ziek tâka chun, kan nun hlui liem tah haiin sir tina inthokin, “Hi hi, kha kha, chu chu khom chu ziek sa rawh” tiin an mi hui sup sup a. Chu lei chun, lut thuk hman hmaa khop lo taka khar el chuh thaw dan ding um sun nia ka hriet leiin, a thu hongnaa phek zaa phek sawmkuo pei bawkana ziek ka tum kha a nêka tam daih bawkânin khàr zai rel tah lem inla.
Keini pathum hi mi vangnei tawpkhawk, Pathien thratna zêngpui tlàntu, hnathiel pheikhok buna intran ni si, ni tla seng lo, New Zealand-a inthoka USA chen kan dam sung ngei kan thlahai inzâr phar hman tah, kan rongbawlna, sinthawna le ngirhmun chel le inzoma khawvel hmun hrang hrang fang tah, puktu ni loa mi inpuktirtu, kan tlatna muol sengah a mong dàp le a mei ni loa a lua thrang phak ve khopa Lalpa malsawmna dongtu kan nih. Kan pi le pua inthoka Lalpa malsawm ram rim innam vang vang hlak Pherzawl khaw rimtui kha kan theina kong sengah, kan umna taphota inzàmtir hi dam sunga kan thil tum le hlen tum chu a nih. Chu chu Pherzawl khaw mi le a thucha vongtu taphot thil tum a nih. Hi hi uong thu ni loin, mi chawimawitu Lalpa ropuina dinga ka hril a nih.
An leh, ka Pherzawl hril hi a la um am? Phiertu le suksiet tumtuhai laka France ram le an lal hum dinga Musketeer-haiin thrang an laka an san him ang khan, Pherzawl hi san tlak a la um am? Chu zawna lungzingum le runthlak chu Pherzawl Musketeer inti ngamhai hin kan inhmu zata kan thu chai a nih. Kan Pherzawl kha keiniah a la um a, sienkhom tuta Pherzawl ruok hi chu kum tam tak liem taa inthok khan kan Pherzawl hriet hlak kha a ni ta nawh. Ieng tin am rimtui le khuoizu thluma sip Pherzawl kha indin thar nawk thei ei ta? ti thu hi kan hril rop a, prawzek hrang hrang tran dan ding le sum tuok dan ding chen khom kan hril kai hlak. A san chu, Zoram khawvel map-ah langsar takin inchuon inla khom, kan Pherzawl kha kei tho a, indin thar nawk a ni si naw chun umzie a nei nawh. Chu ngaituona le invoina chu phur zingin ka tupa Dr. Paula chun August 28, 2010 khan muol a mi lo liemsan a, kan inpàmin kan sun takzet a nih. Hi artikul hi ama hriet zingna dingin ka’n hlan.DENGUE FEVER
Dr. Janet L. Stephens, M.D., Sr. Physician,
Swami Dayanand Hospital, Delhi.
Tulaia Delhi khawpui sunga natna inleng lar em em ‘Dengue’ hi virus hrik lei a nih a. Hi virus hi chi 4 a um. Hi hrik hi thokang chikhat ‘Aedes’ in a pai a, mihriem hi natna lo invawi lai a se hnungin, mihriem dang a se nawk pha leh, natna a hung siem hlak a nih. Hi thokang hi , ‘Tiger mosquito’ ti khawm a nih a, a san chu, a pum le a ke hai a tiel lei a nih. Thokang hi a’n tuia inthawka, a puitling chen sung hi ni 7 vel a nih. Tui faiah an intui nuom a. In sung, mihriem chengna hmun, inthim lai an cheng nuom a. Tui tlawmte intlinga hai an intui thei a nih. Chuleichun, in kawlvela tui intling- cooler, bel, flower pot, plastic no/ bag, motor tyre, hmunhnawk intling, inchunga tank, inbawlna hmun, etc a hai hin an tam a. Ruosur zo hin an pung nasa hlak. Sun lai mihriem an se nuom hlak bawk a nih.
Tulaia Delhi khawpui sunga natna inleng lar em em ‘Dengue’ hi virus hrik lei a nih a. Hi virus hi chi 4 a um. Hi hrik hi thokang chikhat ‘Aedes’ in a pai a, mihriem hi natna lo invawi lai a se hnungin, mihriem dang a se nawk pha leh, natna a hung siem hlak a nih. Hi thokang hi , ‘Tiger mosquito’ ti khawm a nih a, a san chu, a pum le a ke hai a tiel lei a nih. Thokang hi a’n tuia inthawka, a puitling chen sung hi ni 7 vel a nih. Tui faiah an intui nuom a. In sung, mihriem chengna hmun, inthim lai an cheng nuom a. Tui tlawmte intlinga hai an intui thei a nih. Chuleichun, in kawlvela tui intling- cooler, bel, flower pot, plastic no/ bag, motor tyre, hmunhnawk intling, inchunga tank, inbawlna hmun, etc a hai hin an tam a. Ruosur zo hin an pung nasa hlak. Sun lai mihriem an se nuom hlak bawk a nih.
Natna inlang dan tlangpui chu hienghai hi a nih-
1. Khawsik ni 2 a inthawka ni 7 vel chen
2. Lu na , mitmu na, pangkham,ru le chang na
3. Pang a hai chi te te a sen (rashes) hung um
4. Hnar, bau, zun, pang a inthawka hai thisen a suok thei a, ek khawm a dum thei a nih. Nuhmei hai chu an thi put a tam thei bawk a nih.
5. Phing na, luoksuok,
6. Luhai, khuomuol hrelo, Blood Pressure in hnuoi, so them mumal theilo, thlan suok rak, etc
Mihriemin a vawikhatna a nat hin Viral Fever pangai angin a na a, thisen suok, BP in hnuoi, ti hai a nei ngai rak nawh. Vawihnih an vawi nawk hin , a taksaah a hmaa, antibody lo um sa le tuta virus lut thar hin reaction an nei a. Chuleichun Platelet , ei taksa a thi suk chat tu , a suk tlawm a, nuoi khat nekin a hung tlawm hlak a nih. Hi hi dan naranin khawsik a inthawka ni 3, 4 hnungah, a tlawm tan hlak chau a nih. Amiruokchu , Platelet hi darkar 6 danah an siem thar nawk pei, chuleichun mi then tlawmtea chau Platelet hi an hnuoi vieu hlak chau a nih. Hi baka hin, Thisen zama inthawkin Thisen tui(Plasma) a put a, Thin , Mit (gall bladder), Chuop etc hai an vung hlak bawk a nih. Hi lei hin thisen zamah thisen tak a tam ta lem a, Haematocrit level a hung in sang a nih. Thisen zama hin tui (Plasma) a tlawm tak leiin, BP a hung in hnuoi a, so (Pulse) an rangin(>100/ min), an hnuoi bawk hlak a nih.
Khawsik ni 2 vel a re hnung chenin, thisen zama inthawkin plasma hi a put dawk nuom a, platelet count khawm a la tla hnuoi hlak. Hi lei hin, khawsik a re hnung ni 3 vel chen, Platelet count le Haematocrit nitina en a tha.
A ENKAWLDAN-
Dengue fever sukchieng na hi Mac Eliza test a nih a. Hi test hi khawsik intana inthawka ni 5 hnungah thaw ding a nih. Rapid Antigen Test khawma khawsik intan tir hin thaw ve thei a nih a, anachu, hi test hi virus dang leia natna lei khawma a positive thei tho a nih.
Dengue virus thatna dingin tu chen hin damdawi le vaccine hmu suok ala ni nawh. Platelet count 20,000 /cumm chen a ni khawmin, BP a pangai a, thisen a suok/put naw chun, iengkhawm inlau ding a um nawh.
1. Um hadam a pawimaw.
2. Pang suk deina dingin –Paracetamol (500mg) puitlingah darkar 6 dana pek thei a nih. Puon deia pang dep ding. Aspirin, combiflam, etc fak lo ding.
3. Oral Rehydration Solution (ORS), tui, thei tui, etc thei ang anga dawn ding.
Hienghai hi a um chun Hospital pan vat ding:
Phingna dam thei lo, inluok nasat leia chau, taksaa inthawka thisen suok, pang chite tea hung sen, khawmuol hrelo, inthlan nasa, zun a tlawm, lu hai, thuok insam, khawsik nihnih, nithum vel a re hnunga khawsik hung um tan nawk, etc.
INVENG DAN-
1. Tui intling, hmunhnawk reng reng pei ding kar khat ah vawikhat bek-cooler, bel, no, bottle, par bel, etc. Cooler hmang lo a ni chun, in ruok ding. Tui intling pei thei lo chu det deua sin ding.
2. Tui intling pei thei lo chu kar khatah thau (oil) eg. kerosene, petrol, hair oil, cooking oil- thirhaihaw khat sung ding. Annaw khawma, Temephos granules thirhaihaw khat bawk kar khat ah vawi khat thlak ding.
3. Thokang se laka in veng fimkhur- Thosilen hmang ding sun le zanah, cream(odomos) , coil, electric liquidator(all out, etc), zakuo ban tluon hak, kekawr tluon bun,etc.
4. Thokang insunga an lut nawna ding a kawtkhar, tukvera hai net zar ding.
5. Thokang thatna dingin Spray (Hit, odomis,etc) hmang ding.
FELTHIEM (RIGHTEOUS)
L.B.Tuolte
Thumal ei pasiet leiin Baibul inlettu le hrilfietna siemtu khawmin harsatna an tuok rawp ka ring a. Rome lekhathawn ka tiem changa ka buoina rawp chu Righteous ti thumal hi a nih. Sap thumal Righteous ti hi ei tawngin a umzie tak ei nei nawh. ‘Fel’ tia ei inlet hin a hrilfie naw hle a. Chuleiin, Rome lekhatawn ka tiem changa ka buoina a ni rawp.
Rome ziek ka tiem changa ka duthsama pakhat chu righteous(umzie) lelingna thumal/ tawng nei inla ka nuom thu a ni hlak a. Ei tawng hmanga fel umzie le Baibula righteous a ti hi kar hla deu, let fu lo tawp chu a nih. ‘The Just’ mifel tia ei inlet hi chu indik chie naw sienkhawm ngaithiem a um tho a. ‘Mifel chu ringnain hring a tih (the Just shall live by faith.) ’
Nikhat chu Rom lekhathawn (Commentary) tiem dingin ka thunga. Ka tiem hmain ka lungrila ‘FELTHIEM’ ti thumal pakhat a hung inlanga. Lakhapuonah ka zieksuok nghal a. Ei tawnga righteous umzie ka ngaituo suok zo naw, chu umzie hrilna niin ka hriet leiin ka zieksuok nghal reng a nih. Rom lekhathawn hin ‘righteous’ ti thumal a hmang tam hle a. Misuol chu Pathien hmaah indik bawk, fel bawk le thiemchang bawk a hril a nih. Chuleiin, mifel tia ei inletling hin a kawk phak naw deu leiin ka buoi rawp reng a nih. ‘FELTHIEM’ tia ei hmang chun misuol chu thiemchang le indik (justified and righteous) ti kawk zawnga hriet ding a nih.
FELTHIEM ti hi ei tawnga ka hmu ngai lo le hriet ngai lo a ni a. Athar am a hlui ka hriet bik chie nawh. Hmun danga ei hmang ka la hriet ngai naw leiin thumal thar khawm a nil thei. Ahlui a ni khawmin tukhawmin an hmang ka hriet nawh.
Rom lekhabua righteous umzie incher suok dingin lungril pahni ka neisa reng a nih. Thuro Editorial Board thung pha a umzie sersuok ding annawleh Baibul thu a ni leiin a hran taka vawikhat Pathien kuoma a umzie/ei tawnga letlingna ngen ding ti chu ka lungrila um reng a nih.
Ei hmangna hmun ding chu: ‘Righteous before God’ ei letling ding chun ‘Pathien hmaa felthiem’ ti ni phawt a tih. ‘Righteousness exalt a nation’ ti ei leiling ding chun ‘felthiemnain hnam a chawisang’ ti ni nawk a tih.
Ei tawnga fel ei ti umzie chu mimal, mani thaw ding hre le mi dang a hun taka thangpui nuom am thangpui thei an nih. Hi bakah pui pungkhawm ni a a tul dan le mipui mamaw zira ka sawl-ka-kham ti loa thlawmngai insuoa thangpui ngai thangpui a nih. Sap tawnga ‘righteous’ fel tia ei namnul hin a hril tum le kar a hla hle a. A fuk naw tawp lem a nih.
Righteous before God umzie chu Pathien hmaa fel tina ni phawt a tih. Hi umzie chu Pathien hmaah annawleh Pathien ngaia thaw ding hre, mi taima, indik le thlawmngai ti a kawk nawk ding a nih.
Rome lekhathawna righteous a ti umzie hi indik le thiemchang ti thumal pahni kawp hrilna a nih. Chuleiin, ei tawng a tlukpui a um naw leiin fel tia ei hmang chu ni ka ring. Felthiem tiin ziek ta lem inla umzie nei lem ring a um.
Kum tlawmte hnungin ei tawngin M.A inchuk theina khawm ei nei ring a um. Ei buoina ding pakhat chu thumal ei pasiet hi pakhat ni phawt a tih. Pahnina ding chu thu ziek, tienami le hla thu ei nei tlawm hi ni nawk a tih. Thangruola tawng cher thiemin athar cher ding le tienami phuok thiemin phuok teu le ziek tam ding a nih.
Central Govt. Officeah sin ka thaw a. Hindi hi tawng hausa niin ka lo ngai hlak. Tawng inlet le cher thar hi a um deu zing a. Hindi tawng khawmin tawp-in-tai a nei hmel nawh. Hnamin hma a sawn hrat dungzuin tawngin hma a sawn ding ni phawt a tih. Annawleh thumal ei incher tam dungzuin tawngin hma a sawn ding ti khawmin ei hril thei.
Kha hma deu khan Pu Lalkhawthangin tawng thar a’n chersuok zeuzeu a. Lawm a um hle. Pu L. Keivomin ‘experience’ hi tawnhriet tiin vawikhat a ziek a. Hmang sawngin a um tah. Athar am ahlui tuva hnung chu righteous ei letling ding chun felthiem ti phawt inla ei suol ka ring nawh. Fresher’s Meet hmang hma chara thumal hi ka ziek suok a ni leiin HSA 25th Fresher’s Meet 2010 Silver Jubilee hriet zingna ni malamin a tulna hmunah FELTHIEM thumal hi hmang tum seng ei tieu.
MIDETDO
Zarzolien Keivom
Greater Noida
Khawvel a midetdo a ei ngai hai chu inbul det nei, sum le pai a hausa hi ni deutak an tih. Kawng danga hril chun mihratkhawkheng hai khawm hi midetdo ti thei ni bawk an tih. Hi damsung tawite a ding hausakna hnawt hin khawvela mihriemhai hi ei intlansiek a, Pathien ringtu inti hai lai chen khawm a taluo hiel kai, ringna chen khawm nghatsana lungngaina tamtak tlakbuoka um khawm an um anih ti hi ei Pathien thu chun ami hril (1 Tim 6:10). Lalpa thlaraua naw hin chu varna , thiemna, insangna, ei tihai khawm hi hluotu suol rallien an chang chawk hlak. Isu’n mihausa vanrama an lut nek chun sanghawngsei thrimna a lut khawm a awlsam lem hiel dinga alo hril khawm ku hih mathlawn naw nih, mihausa hai tading chun vanram khawm chauthubawraw ang chau a ngai a awm ve hrim an sawn naw, pawisa hin thil a thawthei em a.
Amiruokchu, hmuthei thil chu bo el ding ana, hmutheilo thil ruokchu chatuona ding anih ti ei Pathien thu in ami hril angin, midetdo ei hril tum khawm hi mit lawng a hmuthei ni ta lo, thlan khel tieng khawm a detdo pei hringnun ram ani lem.Ka sei liena Manipur an leiin ka naupang lai mihausa inbul det nei tuchena lazik suok pei hril khawp anni ta nawh. Mazu mei anga inzui deu deu le mang hiel ta khawm an tam. Mihratkhawkheng Mohamed Ali, world boxing heavy weight champion a lak khan, “I am great” a ti a, kum tam a liem hman nawh “I am great no more” ati nawk nghal el a ni kha.
Lalram nghet le detdo a hril Rom lalram khawma tluksiet hun anei tho, Lalpaa in nghattu hai detdo zie ruokchu zion tlang sukhning ruollo kumkhuo dai ang chu an nih. Jerusalem khawpui chu tlangin anhuol vel angin,Lalpa chun amihai chu tuta le chatuon chenin an huolvel zing hlak anih(sam 125:1) “Naupang ka nilai a inthawk ka tar kun chen khawm hin Lalpa’n mifel a tlathlam ka la hmu hrim hrim naw a, an nauhai kutdaw lai khawm ka la hmu hrim hrim bawk nawh” David chun a ti anih. (sam 37:25) Hi damsung la la a ding khawm hin Lalpa ringtuhai chu an detdo bik rieu anih. Goliat, kawlhnam le fei ringsantu nek chun David Lalpa ringsana neitu kha a detdo lem dai ani ti ei Pathien thu chun ami hril (Samuel 17:45-47) Hi mi rimsi hin a ko a, Lalpa chun alo ngathlak a buoina lakah a sansuok tah, vantirko ha’n Lalpa titu chu an umngha a an hum hlaka. Lalpa tritu hai hrim hrim chun tlaksam iengkhawm an nei ngai nawh. Sakeibaknei vanglai khawm fakding tlasamin a chau thei, Lalpa zawngtu ruok chun thilthra iengkhawm an thlasam ngai si nawh.
Kum 2544 lai lo liemta a Babuon la Nebukadnezzar inlal lai a varna tinreng inchuk ding tlangval ruol an siehran hai lai a thrang ve Isreal lal thla le milien nauhai lai a mi Daniel, Sadarak, Mesak, le Abednago hai chanchin kha la hang sap met ei tih. Daniel chun lal bu le uoiin a insukpawrche naw a tum tlat leiin lal in hotu kuomah chuonganga insukpawrche lo dingin phalna a hni a, I siehlaw hai nisawm sung mi ensin rawh, chu sung chun fak ding thlai le dawn ding tui chau naw chu thil dang iengkhawm mipe naw rawh. Chu zoah chun lalbu fahai leh kan hmel mi enkhi rawh, I hmudan angin I siehlawhai chunga hin thaw rawh ata. Nisawm sung a ensin a, nisawn hnung a chun lalbu fatu tlangvalhai popo nekin anni chu an inlang hrisel lemin an sa khawm a nam thralem, a ti chu. (Dan 1:8-16) Eini Delhi Hmar fellowship member hai lai khawm kuhin lalbu le uoiin a insukpawrche nawhai kuhi an sa a namin an inlar lem deu a hawi ie, Ei Upa pa kawm ku hih tie. Thilthra ei dit luot luot leiin ei thuhril lai ei lo petsan deu pal chu tie… Hieng tlangval palihai hi Pathien thu le hla le thil dang tireng hriet theina le hrietthiem theina a peka, Daniel lem chu inlarna le mang tinreng hrilfie theina a peka(Dan 1”17) Lalpa ringtu anni leiin an ruolhai le khan an kar a hla traih ani kha aw ! Mei le kat khawma a kang thei nawh, sakeibaknei khawma a se ngam nawh, an va hang detdo char char ngei de aw! “Ngaiman I um kan trawngsan Lalpa ti naw ruol an nawh” chatuon lungpui a innghat chu ieng hrim i nam sukhning ata? sandamna banga inhuon meu chu iengang hmelma khawma do thei naw nih.
Chatuon hringna mi petu chu Isu ana, kumkhuo a thi talo ding ei nih. Tukhawmin Isu kuta inthawkin min chuthla thei bawk naw nihai Pathien chu iengkim neka ropui lem a ni si a. Lalpa nghaktuhai chun hratna thar dawng pei an ta, mupui angin van sangah vuongin inher sang an ta, sawl loin tlan pei an ta chau loin kal chawi an tih. A misukhrattu Kristaa chun iengkim ei thaw thei ani ti hi hre zingin, thilthra thaw dinga siem Pathien kutsuok eini leiin thilthra thaw dingin Lalpa’n mi sukhrat pei raw seh. Lalpa ringtuhai nek a midetindo khawvel a hin an um nawh. “Krista lungpui ngheta ka ngir hmun dang po chu trieu dup anih” “ Van a Pathien phun naw po chu phawidawk vawng ding an la ni si” Amen!!